Россия Федерациязының чилегеліг асхынах саннығ чоннарының кӱні
Россия Федерациязының чилегеліг асхынах саннығ чоннарының кӱні (орыс. День коренны́х малочи́сленных наро́дов Росси́йской Федера́ции) — Россия Федерациязының президентінің чахиинаң 2025 чылның кічіг хырлас айының 4-ҷі кӱнінде тӧстелген танығлығ кӱн. Ӱлӱкӱн Россияның чилегеліг асхынах саннығ чоннарының кибірліг чуртас оңдайларын, хоных киреен, промыселін паза пос оңдайлығ культуразын хайраллир пӧгіннең тӧстелген.
Таныхтаҷаң кӱн — хосхар айының 30-ҷы кӱні.
Тархын
2025 чылның кічіг хырлас айының 4-ҷі кӱнінде Россия Федерациязының президенті Владимир Путин Россияның чилегеліг асхынах саннығ чоннарының кӱнін тӧстирге паза аны хосхар айының 30-ҷы кӱнінде таныхтирға чарадығ алыбысхан. Килістіре чахығ право акттарын чарыхха сығарчатхан пічікке кирілген сайтта сығарылған[1].
Пу кӱнде ідӧк паза пір танығлығ кӱнні — Россияның чоннарының тіллер кӱнін — тӧстирінеңер чахығда хол салылған. Таныхтаҷаң кӱнге ӱртӱн айының 8-ҷі кӱні турғызылған. Пу кӱн кибелісчі Расул Гамзатовтың тӧреен кӱні полча[2].
Ӱлӱкӱннің статузы паза пӧгіннері
Россия Федерациязының чилегеліг асхынах саннығ чоннарының кӱні танығлығ кӱнге саналча. Тоғыс нимес ӱлӱкӱн полбинча.
2025 чылның кічіг хырлас айының 4-ҷі кӱнінде сыххан 799 № чахығ хоостыра, ӱлӱкӱннің ӧӧн пӧгіні Россияның чилегеліг асхынах саннығ чоннарының кибірліг чуртас оңдайларын, хоных киреен, промыселін паза пос оңдайлығ культуразын хайраллиры полча[3].
Россияның чилегеліг асхынах саннығ чоннары
2000 чылда Россияның правительствозы Россия Федерациязының чилегеліг асхынах саннығ чоннарының пірге изерізін алыбысхан[4], 2006 чылда — Россия Федерациязындағы Севернің, Сибирьнің паза Ыраххы Востоктың чилегеліг асхынах саннығ чоннарының изерізін[5].
2020 чылдаң сығара Россияда чилегеліг асхынах саннығ чоннарның кізілері санға алылчалар. Оларға льготалар, аңнирға паза палыхтирға алынҷа квоталар кӧріл парғаннар. Регионнар синінде алынҷа полызығ оңдайлары парлар.
2025 чылның танығлары хоостыра, РФ-ның чилегеліг асхынах саннығ чоннарының пірге изерізіне 47 чон кірче[6].
Россияда чилегеліг асхынах саннығ чоннарның 315-че муң кізізі саналча[7]. Статистика танығлары хоостыра, оларның аразында иң кӧп саннығ ненецтер (49 787 кізі), абазиннер (41 874 кізі) паза эвенктер (39 420 кізі) полчалар. Иң асхынах чоннар аразында: керектер, алюторлар паза водь[6].
Чилегеліг чоннар ӧӧнінде Северде, Ыраххы Востокта паза Сибирьде чуртапчалар. Пасхалары Кавказта паза Россияның Европа чардығында чуртапчалар[6].
Ӱлӱкӱнге чарыдылған фестивальлар паза мероприятиелер
Россияда чилегеліг асхынах саннығ чоннарның культуразына чарыдылған фестивальлар, ідӧк оларның ис-пайын хайраллап, аны тарадарына кӧріл парған мероприятиелер иртірілчелер. Оларның аразында — «Этноскоп», «Хығырчатхан тилекейлер. Этническай Россия», «Улуғ палых» фестивальлар паза пасхазы.
2025 чылның ӱртӱн айынаң сығара кічіг хырлас айына теере Россия Федерациязының Культура министерствозының хабазиинаң Россияның чилегеліг асхынах саннығ чоннарының Пастағы Тиксі Россиядағы культура форумы иртірілген. Программаа фольклор ӧмелерінің, теелбек салҷаң ансамбльларның ойыннары, театр кӧзідіглері, хоос промыселҷе паза узанысча мастер-класстар кирілгеннер. Мероприятие Анадырьда, Хызылчарда, Петрозаводскта паза Тюменьде ирткен[8].
Законнар синінде турғысханы
Россия Федерациязының чилегеліг асхынах саннығ чоннарының праволары федеральнай, Россия Федерациязының субъекттерінің законнары, чоннар аразындағы чӧптезіглер паза хазна программалары хоостыра хайығда тудылча. Ол чоннарның праволарын арачыланарына ізендіріг Россия Федерациязының Конституциязының 69 статьязында пиктел парған.
Федеральнай законнар
- 1999 чылның хосхар айының 30-ҷы кӱнінде сыххан 82-ФЗ № «Россия Федерациязының чилегеліг асхынах саннығ чоннарының праволарын арачыланарына ізендірігдеңер» федеральнай закон
- 2000 чылның от айының 20-ҷі кӱнінде сыххан 104-ФЗ № «Россия Федерациязындағы Севернің, Сибирьнің паза Ыраххы Востоктың чилегеліг асхынах саннығ чоннарының общиналарын пудірерінҷе тиксі принциптердеңер» федеральнай закон
Россия Федерациязының субъекттерінің законнары
- 2007 чылның сілкер айының 21-ҷі кӱнінде сыххан 65-ОЗ № «Ненецкай автоном округында Севердегі чилегеліг асхынах саннығ чоннарның чыы чуртаҷаң чирінеңер» Ненецкай автоном округының законы
Чоннар аразындағы чӧптезіглер
- Чоннар аразындағы істеніс пірігізінің 169 № «Чилегеліг чоннардаңар паза пос алынҷа хазналарда племя чуртас оңдайынҷа чуртапчатхан чоннардаңар» конвенция
Хазна программалары
Россияда чилегеліг асхынах саннығ чоннарға хабазарға кӧріл парған хазна программалары алылғаннар, оларның аразында:
- РФ-ның Правительствозының 2021 чылның хосхар айының 15-ҷі кӱніндегі 978-р № чахығ хоостыра чарадылған Россия Федерациязының чилегеліг асхынах саннығ чоннарының кибірліг хоных киреене хазна саринаң хабасчаң программа[9];
- Россия Федерациязының «Хазнаның национальнай политиказын чуртасха кирері» хазна программазы[10];
- Ханты-Мансийск автоном округы — Юграның «Севердегі чилегеліг асхынах саннығ чоннарның пик тилізі» хазна программазы[11];
- Ненецкай автоном округының «Ненецкай автоном округында Севердегі чилегеліг асхынах саннығ чоннарны хайраллиры паза тилідері» хазна программазы;
- Свердловск облазының «Свердловск облазының чирінде социальнай паза экономика политиказын чахсыландырары» хазна политиказы.
Концепциялар
- 2026 чылға теере Россия Федерациязындағы Севернің, Сибирьнің, Ыраххы Востоктың чилегеліг асхынах саннығ чоннарының пик тиліс концепциязы, 2025 чылның сілкер айының 8-ҷі кӱнінде сыххан 1161-р № чахиинаң тӧстелген[12]
Палғалыстығ киректер
- Хандых айының 21-ҷі кӱні — Чилегеліг чоннарның национальнай кӱні. Аны Канаданың генерал-губернаторы Ромео Леблан 1996 чылда тӧстеп алған. 2001 чылдаң сығара США-ның Алтынзархы-кидеркі чирлерінде таныхталча, 2017 чылдаң сығара — Юконда.
- Орғах айының 9-ҷы кӱні — Тилекейдегі чилегеліг чоннарның чоннар аразындағы кӱні. Аны ООН-ның Ӧӧн Ассамблеязы 1994 чылда тӧстеп алған.
Алған орын
- ↑ В России появился новый праздник, РИА Новости (4 Кічіг хырлас айы 2025). Дата обращения: 2 Кӧрік айы 2026.
- ↑ Путин утвердил два новых праздника в России, Коммерсантъ (4 Кічіг хырлас айы 2025). Дата обращения: 2 Кӧрік айы 2026.
- ↑ Путин установил новые праздники в России, Российская газета (4 Кічіг хырлас айы 2025). Дата обращения: 2 Кӧрік айы 2026.
- ↑ Постановление Правительства Российской Федерации от 24.03.2000 г. № 255. government.ru. Дата обращения: 2 Кӧрік айы 2026. Архивировано 25 Ӱртӱн айы 2022 года.
- ↑ Распоряжение Правительства РФ от 17.04.2006 N 536-р (ред. от 26.12.2011) Об утверждении перечня коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока Российской Федерации. legalacts.ru. Дата обращения: 2 Кӧрік айы 2026. Архивировано 15 От айы 2025 года.
- ↑ 1 2 3 Коренные малочисленные народы России, РБК Life. Дата обращения: 2 Кӧрік айы 2026.
- ↑ Мы в цифрах, МОО «КМНСОЮЗ» (17 Кӱрген айы 2023). Дата обращения: 2 Кӧрік айы 2026.
- ↑ Первый Всероссийский культурный форум коренных малочисленных народов России пройдет в четырех федеральных округах. culture.gov.ru. Дата обращения: 2 Кӧрік айы 2026.
- ↑ Правительство утвердило программу господдержки традиционной хозяйственной деятельности коренных малочисленных народов в Арктике. government.ru. Дата обращения: 2 Кӧрік айы 2026. Архивировано 26 Хандых айы 2022 года.
- ↑ Государственная программа. Федеральное агентство по делам национальностей. Дата обращения: 2 Кӧрік айы 2026. Архивировано 31 Сілкер айы 2025 года.
- ↑ Государственная программа Ханты-Мансийского автономного округа – Югры «Устойчивое развитие коренных малочисленных народов Севера»: Департамент молодежной политики, гражданских инициатив и внешних связей Ханты-Мансийского автономного округа – Югры. publication.pravo.gov.ru. Дата обращения: 2 Кӧрік айы 2026.
- ↑ Распоряжение Правительства РФ О Концепции устойчивого развития коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока РФ на период до 2036 года, N 1161-р от 08.05.2025. zakonrf.info. Дата обращения: 2 Кӧрік айы 2026.
Хоза литература
- Коренные малочисленные народы / Андриченко Л. В. // Конго — Крещение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2010. — С. 260. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 15). — ISBN 978-5-85270-346-0.
- Чемчиева А. П. Социальные практики возрождения традиционных праздников (на примере коренных малочисленных народов Республики Алтай) //Манускрипт. — 2016. — №. 12-3 (74). — С. 195—198.
Ссылкалар
- Указ президента Российской Федерации № 799 от 4 ноября 2025 года
- Ассоциации коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока России