Россиядағы іҷе кӱні

Рувики тiп сайттаң
Россиядағы Іҷе кӱні
Хой ирбені — Россиядағы Іҷе кӱнінің тании
Хой ирбені — Россиядағы Іҷе кӱнінің тании
Тип Сӧбіре ӱлӱкӱні
Пасха Іҷе кӱні
Тӧстелген Россия Федерациязының президенті Б. Н. Ельциннің 1998 чылның кӱрген айының 30-ҷы кӱнінде алылған 120 № чахиинаң
Таныхталчатхан орны Россияда
Кӱні кічіг хырлас айының халғанҷы позырағы
Таныхталчатханы сӧбіре тоғазығлары, концерттер, кӧзідіглер, кӧп палалығ сӧбірелерні сыйыхтарнаң таныхтиры, чонға полызығ пирҷең чӧрімнер
Кибiрлер іҷелерге чахайахтарнаң сыйыхтарны сыйлиры, школа паза олған садтарында утренниктерні иртірері, «Іҷем, мин сағаа хынчам!»
Палғалыстығ Чоннар аразындағы ипчілер кӱні, Сӧбіре, хыныс паза киртініс кӱні

Іҷе кӱні Россияда — кічіг хырлас айының халғанҷы позырағында таныхталчатхан ӱлӱкӱн. 2025 чылда ӱлӱкӱн кічіг хырлас айының 30-ҷы кӱніне килісче. Прай ипчілерні алғыстапчатхан Чоннар аразындағы ипчілер кӱнінең пасхалалчатханы — пу кӱнде кибірли іҷелерні паза пала сахтапчатхан ипчілерні алғыстапчалар. Пу кӱн іҷелер істенізін, палаларның чахсызы ӱчӱн посты айабаанын аарлапчатханына чарыдылча[1][2].

Таныхтаҷаң кӱні

Россиядағы Іҷе кӱні Россия Федерациязының Президенті Борис Ельциннің 1998 чылның кӱрген айының 30-ҷы кӱнінде сыххан 120 № чахиинаң тӧстелген. Пічік хоостыра кічіг хырлас айының халғанҷы позырағына киріл парған. Ӱлӱкӱнні тӧстир пастағнаң Хазна Думазының ипчілер, сӧбіре паза чииттер киреенҷе комитет, депутат Алевтина Апарина  (орыс) (рус. cыххан[3][4].

Тархын

Іҷелерні чеестеҷең кибірнің тархыны пурунғыдаң пасталча. Пурунғы Грецияда прай худайларның іҷезі Реяа  (орыс) (рус. паза Парсефонаа чарыдылған культтар полғаннар. Оларны чеестеп, часхыда кӧрік айында кибірлер иртірілҷеңнер. XVII чӱс чылда Англияда «Іҷелер позырағы» аттығ ӱлӱкӱн (от англ. Mothering Sunday) тӧстелген. Пу кӱн Илбек Оразааның  (орыс) (рус. тӧртінҷі позырағына килісчең. Ибдең ырах чуртапчатхан палаларға іҷелеріне улуғ нимес сыйыхтарны читіріп алзыннар тіп тынағ кӱні пирілҷең.

Амғы чоннар аразындағы Іҷелер кӱні XX чӱс чылның пастағы чылларында США-да пол килген. 1872 чӱс чылда активист Джулия Уорд Хау амыр хоных кӱрезии ӱчӱн іҷелернің пір чӧптіг тудынғанын таныхтирға чӧпнең сыххан, ол пастағ тарадылбаан. 1907 чылда Филадельфиядағы американ ипчі Анна Джарвис, іҷезі кинетін ах чарыхтаң парыбысханына хомзынып, іҷелерні чеестеҷең национальнай кӱнні тӧстир сағызын чонға читірген. Аның кӱстенізінең, 1914 чылда США-ның президенті Вудро Вильсон сілкер айының ікінҷі позырағын национальнай Іҷе кӱні чіли чарлабысхан. США-ның соонҷа ол кибірге онарлар пасха хазналар хозылғаннар[5].

Ӱлӱкӱннің Россияда пол килгені

Россияда Іҷе кӱнін Россия империязы тузындох тӧстирге ит кӧргеннер. 1915 чылның улуғ хырлас айының 1-ғы кӱнінде ӱлӱкӱнні Петроградта скауттарның пастағы отряды иртір кӧрген, аның пастағҷызы ӧӧн инструктор, скаутмастер Рагнар Фернберг полған. Ол кӱн чон мӱчеліне киріл полбаан[6][7].

Совет тузында ӱлӱкӱнні иртірҷең сағыс Бакудаң килген. 1988 чылның чарыс айынын 30-ҷы кӱнінде 228 № школаның орыс тілі паза литература ӱгретчізі Эльмира Гусейнова клазынаң хада іҷелерге чарыдылған концерт иртірібіскен. Ол мероприятиее ӱндезіглер килгеннер, пу ӱлӱкӱнні чыл сай иртірҷең хығыртығдаңар кӧп совет газеталарында пасханнар. Эльмира Гусейнова ысхан ӱлӱкӱннің сценарийі нинҷе-де чыл пазынаң, 1992 чылда, «Воспитание школьников» журналда чарых кӧрген. Іди пу кибір хазнаның школаларынҷа тарадылған.

1990 чылларда Хазна думазының КПРФ-тың депутады Алевтина Апарина ол ӱлӱкӱнні федеральнай синге кир саларға айланыснаң сыххан. 1998 чылның кӱрген айының 30-ҷы кӱнінде Президент Борис Ельцин чахығда хол салыбысхан, аннаң пеер Россияда іҷе кӱні пічік хоостыра кічіг хырлас айының халғанҷы позырағында таныхталча.

Ӱлӱкӱннің тании

Россияда іҷе кӱнінің тании хой ирбені полча. Чонда киртінчелер: пу танығ киртістіг полчатханын, чабы чох хынысты, іҷенең палғалыстығ оманы таныхтапча. Хой ирбені туған-чағыннарны, ӧбекелерні ундутпасха полысча. Тиксі Россиядағы «Іҷем, мин сағаа хынчам!» чӧрім хоостыра хой ирбенінің сомнары открыткаларда паза пасха сыйыхтарда тузаланылчалар.

Іҷе кӱніне открытка

Пірее хазналарда, кӧзідімге США-наң Австралияда, ӱлӱкӱннің тании гвоздика полча. Аның ӧӧнің тузазы пар: ӧтіг ӧңніг чахайахты, іҷе хазых полза, ал чӧрчелер, ағы ах чарыхтаң парыбысханына чарыдылча. Россияда ол кибір кирілбеен[8].

Таныхтаҷаң кибірлер

Ӱлӱкӱннің пос кибірлері парлар. Тиксі хазнаҷа кӧп мероприятиелер иртчелер: концерттер, кӧзідіглер, фестивальлар, флешмобтар. Школа паза олған садтарында уроктар, утренниктер, хоостар паза пос иткен ниме-нооларның марығлары иртірілчелер, олғаннар іҷелеріне сыйыхтар читірчелер[9].

Тиксі Россиядағы «Іҷем, мин сағаа хынҷам!» иң саблығ социальнай чӧрімнер санында. Ӱлӱкӱн алнынҷа волонтёрлар хой ирбенніг открыткаларны чонға читірчелер, оларны постаҷа алай посха читірерге чарир. Ідӧк хабазығ кирексіпчеткен паза кӧп палалығ сӧбірелерге полызығ пирҷең марафоннар иртірілчелер.

Пу кӱнде сӧбіренең хада чыылысчаң, іҷелернең ууҷаларзар ааллап чӧрчең, оларға чахайахтарнаң сыйыхтарны сыйлаҷаң кибір пар. Кӧп палалығ сӧбірелерні аарлап-чеестиріне алынҷа хайығ салылча, оларға аарластығ пічіктер, медальлар паза пасха сыйыхтар читірчелер. Пірее регионнарда ӱлгӱ кізілерінең тоғазығлар пайрамни иртчелер[10].

Іҷелерге хазна сыйыхтары

Россияда, аның алнында СССР-да чіли, хазна сыйыхтарынаң таныхтапчалар. Іди палаларны ӧскірчеткен, сӧбіре институдын пиктепчеткен іҷелернің тоғызын таныхтапчалар.

СССР-ның сыйыхтары

Совет Союзында кӧп палалығ іҷелерні таныхтаҷаң система тӧстелген. 1944 чылда мындағ сыйыхтар кирілгеннер:

  • Іҷе полары медаль (I паза II син) — 5 алай 6 пала тӧріткен паза ӧскірген іҷелерге пирілҷең.
  • «Іҷе сабланызы» орден (I, II паза III син) — 7,8 алай 9 пала тӧріткен паза ӧскір салған іҷелерге сыйыхтатчаңнар.
  • «Матыр-іҷе» орден — 10 паза аннаң даа кӧп пала тӧріткен паза ӧскірген іҷелерге пирілген иң пӧзік синдегі танығ.

Амғы хазна сыйыхтары

Іҷе поларын амғы Россияда таныхтапчалар.

  • «Іҷе сабланызы» орден паза «Іҷе сабланызы» медальның ордені — 2008 паза 2010 чылларда тӧстелгеннер. Орденнең читі паза аннаң даа кӧп пала ӧскір салған, пала идінген ирепчі таныхтатча, медальнаң — тӧртті паза аннаң даа кӧпті.
  • «Матыр іҷе» аарластығ ат — Президент Владимир Путиннің Чахиинаң 2022 чылның орғах айында айландырылған. Аарластығ ат 10 паза аннаң даа кӧп пала тӧріткен паза ӧскірген іҷелерге пирілче. Сыйыхтатхан іҷее пір саңай пір хати пір миллион салковай пирілче. 2022 чылда пастағызын андағ атха турысханнар Чечен Республикадаң Медни Кадырова паза Ямало-Ненецкай автоном округынаң Ольга Дехтяренко.

Іҷе кӱні пасха хазналарда

Іҷе кӱні чоннар аразындағы кӱн полча, че аймах хазналарда ол пасха-пасха туста таныхталча. Кӧп сабазын ӱлӱкӱн сілкер айының ікінҷі позырағына килісче, пу кӱнде ол США-да, Канадада, Австралияда, Бразилияда, Германияда, Италияда, Турцияда, Японияда паза пасха хазналарда таныхталча. Сілкер айының пастағы позырағында іҷелерні чеестепчелер Испанияда, Португалияда, Венгрияда паза Литвада.

Пірее хазналарда ӱлӱкӱн пір ле кӱнде таныхталча. Кӧзідімге, Іҷе кӱні кӧрік айының 21-ҷі кӱніне килісче. Грузияда — кӧрік айының 3-ҷі кӱнінде, Арменияда — хосхар айының 7-ҷі кӱнінде, Белоруссияда — чарыс айынын 14-ҷі кӱнінде. Великобританияда «Іҷе позырағы» кӧрік айының пастағы позырағында таныхталча. Піріккен нацияларның пірігізі  (орыс) (рус. Іҷе кӱнін таныхтаанын тилекейдегі ипчілернің праволарына паза іҷе поларының сурығларына хайығ айландырҷаң оңдайға чіли кӧрче[11].

Чапсых танығлар

  • ЗАГС-тың танығларынҷа, 2025 чылға Россияда пала таапчатхан іҷелернің ортымах чазы 29,8 . Пабаларның ортымах чазы, тізең, 29,3 часха тиңнелче. Іҷелернің 39 % ол пастағы пала полған, 32 % — ікінҷізі, 18 % — ӱзінҷізі, 11 % — тӧртінҷізі алай анаң даа кӧп[12].
  • Америкадағы Іҷе кӱнінің пастағҷызы Анна Джарвис ӱлӱкӱн парыс идерге айлан парғанына хомзынған. Кондитер компанияларынаң, открыткалар итчеткеннердең паза чахайахтар сатчатхан садығ тураларынаң тоғыр кӱрескен. Аның кӧрізінең, олар іҷелерні посха ах сағыснаң чеестеҷең сағызын хыйыстырғаннар.

Алған орын

  1. ↑ Лариса Хайдаршина. День матери в России придумала школьная учительница литературы. Облгазета.ру (23 Кічіг хырлас айы 2019). Дата обращения: 21 Кічіг хырлас айы 2025.
  2. ↑ День матери в России: когда будет в 2025 году, история и традиции праздника. РИА Новости (2025-09-31). Дата обращения: 21 Кічіг хырлас айы 2025.
  3. ↑ День матери: как появился праздник и где его принято отмечать. Mos.ru (27 Кічіг хырлас айы 2016). Дата обращения: 22 Кічіг хырлас айы 2025.
  4. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 30.01.1998 г. № 120. Президент России. Дата обращения: 22 Кічіг хырлас айы 2025.
  5. ↑ Mother's Day: the symbol of the most tender holiday, family traditions, warm wishes (англ.). Iz Известия (24 Кічіг хырлас айы 2024). Дата обращения: 21 Кічіг хырлас айы 2025.
  6. ↑ Ты чудо, созданное Богом! Национальная библиотека Республики Саха (Якутия). Дата обращения: 22 Кічіг хырлас айы 2025.
  7. ↑ Рагнар Акселевич Фернберг. Центральный сайт скаутов-разведчиков России. Дата обращения: 22 Кічіг хырлас айы 2025.
  8. ↑ Ксения Дорофеева. День матери в России в 2025 году: дата, история и традиции праздника. Lenta.ru (15 Хосхар айы 2025). Дата обращения: 21 Кічіг хырлас айы 2025.
  9. ↑ Mother's Day in Russia: history and traditions of the family holiday (англ.). Iz Известия (23 Кічіг хырлас айы 2024). Дата обращения: 21 Кічіг хырлас айы 2025.
  10. ↑ Mother's day in Rossia (англ.). MIR Travel Company (30 Чарыс айы 2025). Дата обращения: 21 Кічіг хырлас айы 2025.
  11. ↑ Best reasons to stand up for mothers this Mother’s Day (англ.). UN News. Дата обращения: 22 Кічіг хырлас айы 2025.
  12. ↑ В России женщины в среднем рожают детей в 30 лет. РИА Новости (18 Хосхар айы 2025). Дата обращения: 22 Кічіг хырлас айы 2025.
Алған орны - https://kjh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Россиядағы_іҷе_кӱні&oldid=153958