Штыгашев, Иван Матвеевич
| Иван Матвеевич Штыгашев | |
|---|---|
 | |
| Тӧреен кӱні | 1861 |
| Тӧреен чирі | |
| Ӱреен кӱні | 13 (26) кічіг хырлас айы 1915 |
| Ӱреен чирі | Мадыр, Россия империязы |
| Айғасчатхан кирее | миссионер, писатель |
Иван (Иоанн) Матвеевич Штыгашев (1861, Мадыр[d], Кидеркі Сибирь крайы[d] — 13 (26) кічіг хырлас айы 1915, Мадыр[d], Кидеркі Сибирь крайы[d]) — пастағы шор писатель, миссионер, тілбесчі, ӱгретчі, абыс.
Чуртас чолы
Мадырдағы Матвей Штыгашевтің сӧбірезінде тӧреен. Пабазы шор полған. 1877 чылда Кузнецк округындағы Кузедеев аалның церковно-приходской школазында ӱгреніп пастаан. Анда аны саблығ тіллер істезігҷізі, тюрколог, протоиерей Василий Иванович Вербицкий ӱгреткен. Штыгашевтің істезігҷі чіли ӧзізіне улуғ хозым иткен:Ӱстӱнзархы Сибирьдегі тіллерні (алтай, хакас, шор тіллері) істезер кӧстег пирген[1]. Школа соонаң Улаладағы миссионерлернің ӧӧн семинариязынзар ӱгренерге кіріп алған, соонаң Казаньдағы инородецтерні ӱгретчілерге тимнепчеткен семинариязар.
1884 чылда «Алтай кізінің Киевсер, Москвазар паза аның хыриндағы чирлерзер чорығы» — шор чонның пастағы литература тоғызы чарыхха сыххан. 1885 чылда Казаньда «Шорец (алтаец) Иван Матвеевич Штыгашевтің, училищезер кіріп, аннаң андар ӱгренгені» пастағы киндезі чарых кӧрген. Олох чылда ол «Кузнецк округының іскеркі чардығындағы инородецтерге шор тілінің букварьының» паза «Алтай тілінің паза шор тілінің аладагскай наречиезінің сӧстігінің» сығарызында араласхан. Саблығ миссионер, тюрколог Николай Иванович Ильминский тілбестеглер киреене кӧніктірген. Іди «Священная история на шорском наречии…» тоғыс чарыхха сыххан.
1889 чылда Алтайдағы духовнай миссияның Кондома станында диаконға турғысханнар, пазағы чылында Богоявленскай тигірибнің абызы полыбысхан. Нинҷе-нинҷе школа азыбысхан. Ӱгредіг анда шор тілінең апарылған, ӱгренҷілер орыс тілін паза церковно-славянскай тіллерні ӱгренгеннер. 1899 чылда Ах арығ Аннаның ӱзінҷі степеньніг орденінең сыйыхтатхан. 1902 чылда ағаа скуфья сыйыхха читірілген.
1905 чылда Мадырзар айланғанда, миссонерлер школазында ӱгретчі полған, олғаннарны пічікке, арифметикаа, орыс тілінең паза шор тілінең тимнелген «Худай Законына» ӱгреткен. Наа тигіриб пӱдірген. Чарытханнар аны 1913 чылның хандых айының 24-ҷі кӱнінде. Амғы тӧлге Штыгашев тоғыстарынаң шорларны, хакастарны, алтайларны пик палғалыстырған простветитель саналча[2].
Ӱреен 13(26) ноябрьда 1915 чылда[3].
Штыгашевтің ипчізі — Пелагея Петровна Зырянова, Тастып аалдаң сыххан кізі[4].
Хумартхызы
2015 чылда Мадыр аалда ХакНИИЯЛИ-ның ученайлары паза аймахтағы устағ-пастағ Штыгашевтің хумартхызына чарыдылған наука конференциязын иртіргеннер.
Хакасияның Правительствозының Президиумының чарадиинаң 2016 чыл миссионер, писатель Штыгашевтің чылы тіп чарлалған. Чыл тооза аймах мероприятиелер иртірілгеннер: наука-практикалығ конференция[5], семинарлар[6], концерттер, писательлернең чайаачы тоғазығлар.
2024 чылның кічіг хырлас айының 1-ғы кӱнінде Тастыпта часовнянаң хости миссионерге, писательге хумартхы тас азылған[7].
Алған орын
- ↑ В Хакасии изучают духовное наследие отца Иоанна Штыгашева. web.archive.org. Дата обращения: 7 Чарыс айы 2025.
- ↑ Григорьева Светлана. Иван Матвеевич Штыгашев — просветитель шорского народа. web.archive.org. Дата обращения: 7 Чарыс айы 2025.
- ↑ Алексей Нилогов. Метрическая запись о смерти И. М. Штыгашева. web.archive.org. Дата обращения: 7 Чарыс айы 2025.
- ↑ Ученый из Хакасии рассказал о родословной священника Штыгашева. abakan.bezformata.com (30 Ӱртӱн айы 2024). Дата обращения: 7 Чарыс айы 2025.
- ↑ Заповедные тропы Ивана Штыгашева. zapovednik-khakassky.ru (31 Чарыс айы 2016). Дата обращения: 7 Чарыс айы 2025.
- ↑ Духовный подвиг Ивана Штыгашева. abakan.bezformata.com (4 Кічіг хырлас айы 2016). Дата обращения: 7 Чарыс айы 2025.
- ↑ Иван Штыгашев — гордость, память и надежда людей. gazeta19.ru (7 Кічіг хырлас айы 2024). Дата обращения: 7 Чарыс айы 2025.
Ссылкалар
- В Хакасии изучают духовное наследие отца Иоанна Штыгашева // ИА «Хакасия»;
- Лье Саша Миссионер Иван Штыгашев // Хакасия. — 2015. — 10 ноября.