Хакас чонның ас-тамаа

Рувики тiп сайттаң
Мӱн

Хакас ас-тамааХакасияда, ӧӧнінде Ӱстӱнзархы Сибирьде паза Хакас-Минсуғ ойымының сол хазында чуртапчатхан чилегеліг хакас чонның кибірліг ас-тамаа.

Хакас ас-тамааның оңдайы

Ас-тамах хакас чонның культуразын паза кибірлерін кӧзітче. Хакастар ӧӧнінде маллар ӧскірҷеңнер, палыхтаҷаңнар, аңнаҷаңнар, ас ӧскірҷеңнер, чистек тееріп чуртаҷаңнар. Чайғыда кибірли сӱтнең паза ӱӱчіктегі ас-тамахнаң, астаң тимнелген чиисті чіҷеңнер, хысхыда — ибдегі мал-хус идін, палыхты, чазы хузын. Чиис пызырчатса, маңырсынны, чіҷең оттарны паза тамырларны, аймах-пасха чистектер, мискелер, хузух салылча. Кибірліг чиис татхыннығ ла нимес, ідӧк тузалығ, Сибирьнің хатығ хысхыларына килістіре полча[1].

Хакастар аалҷыларны улуғласнаң удурлапчалар, чонның ас-тамаа — культураның улуғ чардығы, ӱлӱкӱннер тузында хакастар столға чиистің аймағын саладырлар. Кибірліг ас-тамахты тимнеҷең оңдайлар тӧлге тӧлге читірілче.

Хакас чонның ас-тамаана кірчеткен саблығ чиис: айран, потхы, талған, хан, ӱгре, йаблах.

Ӧӧн ас-тамах

Ах чиис (сӱтнең тимнелген)

Пасха тӱрк чоннарның чіли, хакас чонның кӧп ас-тамаа сӱтнең тимнелче. Ол ах-сых алай ах тамах адалча. Хакас чоны киртінче: сӱтті чирге алай суға урыбысса, ибдегі мал хазых полбас, аннаңар андағ нимені идерге чарадас. Сӱт ӧнетін нимес тӧгіл парза, чирні холнаң чызып, тіҷеңңер: «Талаан минде ползын, чирге парбазын»[2].

Сӱтнең кибірли пызылах, ӧріңме, хайах, эчігей, потхы тимнелче. Хакас ас-тамаа аразында ӧріңмее он, нымырха, хузух, мел, хайах паза чистек салылчатхан аймах чиис пар[1].

Айран — ачып парған сӱтнең тимнелчеткен чиис. Хакастар айранны хазых тыытчатхан сӱт тамаана санапчалар. Аны аалчыларға читірчелер, кибірлерде тузаланчалар. Айран сухсаанын паза астаанын хандырча[1].

Сӱт потхызы — наа ла саалған сӱтнең пызырылған чиис. Хайнапчатхан сӱтке, пулғап ала, он салылча. Пыс парған чииске хайах салылча[2].

Ӧріңме потхызы — ӧріңменең тимнелген потхы. Ӧріңме хазанда ізіг нимес отта, хайнаанҷа, пызырылча. Анаң, пулғап ала, кӧп нимес пуғдай уны, нинҷе-де чіг нымырха паза айран салылча. Хайағы сых килзӧк, потхы тимде саналча. Потхы ӱлӱкӱннерде столға салылчатхан чиис полча: ол чох пір хакас ӱлӱкӱні дее иртпинче[2].

Ун паза ӧзімнер чиизі

Хакас ас-тамааның кӧп сабазы тоңастаң паза уннаң тимнелче.

Талған — Сибирьдегі чилегеліг чоннарның кибірліг ас-тамаа. Пастап кӧче алай пуғдай хоорылча, анаң теербенде тартылча. Талған сӱтке, айранға, хайахха, иттіг мӱнге салылча. Ідӧк хайахха талғаннаң хурғадылып унадылған нымыртты салыбысчалар[3]. Пу кӧс чӧрчеткен паза маллар ӧскіріп чуртаан чоннарның пурунғы ас-тамаа полча: ол татхыннығ паза тузалығ, андар аймах минераллар, кічіг элементтер паза витаминнер кірчелер[4].

Хузухтығ халас — хузухтаң иділген халас[1].

Чалбах — айранда ачытхан уннаң иділген халас. Аны хаарғыста ӱсте алай хайахта пызырчалар[2].

Коптіргес — ӱлӱкӱнге хузухнаң пызырылған пӱргек[5].

Иттіг ас-тамах

Хакастар итті кӱскӱде тимнеп сыхҷаңңар, аны тоорт салҷаңңар, харнаң чаап салҷаңңар, аңмарда хайраллаҷаңнар. Часхыда халған ит хурғадылҷаң. Итті, узунға кизіп, тустап, ыстаҷаңнар, анаң кӱнге хурғатчаңнар. Хурғатхан ит чахсы хайраллалҷаң, аны, аңнап парза, чазызар парза, азыхха алҷаңңар[1].

Хан — хойның ӱрім ічегезіне хан, сӱт алай мӱн урылчатхан ас-тамах, ідӧк тус, тоғыралған істі чаа паза ухсум салылча[3].

Ӱгре — хой, мал, ат идінең пызырылған чарбалығ ӱгре. Ағаа кӧче, ас чарбазы, ухсум, тустаан халба, хурғатхан эчігей алай ачып парған ӧріңме салылча[4].

Мӱн — хой, мал, ат идінең тимнелген ӱгре. Істі-харыннығ хара мӱн полча[6].

Хыйма — хазынаң паза чағлығ итнең тимнелген чиис, андар ідӧк ухсум паза перец хозылча, прай ниме ічегее суғылча, анаң пызырылча[2]. Харты — аттың істі-харнынаң тимнелчеткен тамах. Чапсых чииске саналча[2].

Орамыс — хойның ніске ічегелерінең тимнелчеткен чиис. Пастап чахсы арығлалча, ӱрілче, анаң пызырылча[7].

Ідӧк кӧріңер

Примечания

  1. 1 2 3 4 5 Хакасская кухня. Хакасия: земля пяти морей. https://khakassia.travel/.+Дата обращения: 12 Хосхар айы 2024.
  2. 1 2 3 4 5 6 https://www.prlib.ru/item/968095?ysclid=luwraivnaw547055251. Национальные блюда хакасов = Хоорай ас-тамахтары. — Абакан: Хакасия, 1995. — 30 с. — ISBN ББК 63.521(2=634.51)-425.
  3. 1 2 Гид по хакасской кухне. Информационный портал «Репаблик». Дата обращения: 13 Хосхар айы 2024.
  4. 1 2 Марина Алехина. Колбаса-хан, угре, харбан, потхы... Древние блюда хакасских кочевников. АиФ на Енисее. Аргументы и факты (4 Чарыс айы 2017). Дата обращения: 12 Хосхар айы 2024.
  5. Коптиргес - маленькие пирожки с кедровым орехом. https://rutube.ru/. Дата обращения: 13 Хосхар айы 2024.
  6. funpanda. Хакасский мюн — аналог бурятскому бухлёру. Домик Панды (22 Кӱрген айы 2016). Дата обращения: 12 Хосхар айы 2024.
  7. Татьяна Паласова. Орамыс — кишки барана. https://mag.russpass.ru/. Проект Правительства Москвы (10 Сілкер айы 2023). Дата обращения: 12 Хосхар айы 2024.

Литература

  • Бутанаев, Виктор Яковлевич (доктор исторических наук; 1946). Национальные блюда хакасов = Хоорай ас-тамахтары / Бутанаев В. Я. - Абакан: Хакасия, 1995. -30, [2] с.
  • Хакасская кухня – обычаи и приём гостей: Фотоальбом. Текст: Чугунекова Л.Е. Фотографии: Кудряшов Ю.Т. Красноярск, Поликолор, 2005. -104 с.
© Данный материал является несвободным (не соответствует определению свободного произведения культуры). Любое использование данного материала (как в РУВИКИ, так и вне её) может стать нарушением авторского права.