Россиядағы билингвизм

Рувики тiп сайттаң

Россия Федерациязының чирінде Хакас, Алтай, Башкортостан, Татарстан, Чувашия, Саха (Якутия), Алтынзархы Кавказтың республикарында паза пасха регионнарда билингвизм пар. Пу республикаларда тіл кирее мындағ: городта чуртапчатхан чон удаа орыс ла тілінең чоохтасча алай чилегеліг чоннарның тілін кӧмес пілче. Аалдағы чон удаа пос чонының тілін пілче, орыс тілін толдыразынаң пілбинче. Билигвизмнің пасха кӧрімі, хаҷан орыс тілі тӧреен тілі полча паза пасха тілні пілчеткені, удаа тоғаспинча.

Карелия

Карелияда  (орыс) (рус. тіл сурии килген, кӧп сабазында орыс тілліг чоннаң палғалыстығ[1]. Карел, вепс, фин, саам тіллерінең чоохтасчатхан на нимес, че позын ол чилегеліг чоннарға санапчатхан чонның чардығы кӧп нимес тоғасча. 2002 чылда чонны санға алған чӧрім хоостыра, оларға 11,9 % киліскен[1]. Ікі тілнең тузаланчалар кӧп сабазын чилегеліг чоннар чуртапчатхан аалларда. Городтарда ікі тілні улуғ частығлар, аалдаң кӧскен кізілер пілчелер. Орыс тілінең пасха чоннар аразында чоох алызар пӧгіннең ікі алай ӱс тіл пілчеткен паза оларнаң чоохтасчатхан кізілер пар даа полза, чииттер орыс тіліне тартылчалар.

Шёлтозеро аалның ікі тілліг орыс-вепс тании, Карелия

Чилегеліг чонның чардығы кӧп тее полбаза, Карелия Республикада аның тӧреен тіллерін хайраллап тилітчең кӱстеніс иділче: орыс тіліне хоза, алай факультатив оңдайынаң пу тіллер нинҷе-де школада тӧреен тіллер  (орыс) (рус. чіли ӱгренілчелер, Лённроттың адынаң Фин-угор школазында, Петрозаводсктағы университетте предметтер полчалар. Карелия Республикада пу тіллернең газета, журналлар, кинделер чарыхха сыхчалар, телевидение кӧзідіглері апарылчалар, радио искіріглері пирілчелер[2], театр ойыннары турғызылчалар. Карел тіліне хазна синін пирерінҷе тоғыс апарылча[3]. Удаа ікі тілліг танығлар сығарылчалар: учреждениелернің, садығ тураларының аттары, автомобильлер чолындағы аал-городтарның аттары паза тимір чолдағы станция аттары.

Чоох алысчаң ӧӧн тіл орыс тілі полча.

Коми Республика

Коми Республикада тіл сурии килген орыс тілліг чоннарнаң палғалыстығ. Республиканың правительствозы тілні хайраллаҷаң тоғысты апарча: аал-городтардағы орамалар паза туралар, садығ пірігістерінің ээлерінеңер искіріглер, садығ орыннарының паза учреждениелернің тоғынчатхан тузы коми паза орыс тіллерінең таныхталых. Коми тілнең кинделер, литература журналлары, республика паза аймах синіндегі газеталар чарыхха сығарылчалар [4].

Коми-орыс билингвизмі орыс паза коми чоннарның ӱр хости чуртааны ӱчӱн пол килген. Коми паза орыс тілін пілчеткен кізілер саны совет тузында ӧс сыххан, орыс тілі кӧп тузаланыл сыххан. XX чӱс чыл соонзар аалларда чуртапчатхан коми чонның 95-че % тӧреен паза орыс тіллерін аймах-синде пілчелер. Коми чонның аразында (ӧӧнінде, город чуртағҷылары) тӧреен тілге орыс тілін санапчатхан улустың саны ӧсче. 1989 чылда СССР-ның чонын санға алғаны хоостыра, прай коми чонның аразында андағ кізілер саны 20-ҷе % полған, оларның аразында 50% ле коми  (орыс) (рус. тілінең пос тузаланчатханын таныхтаан. Орыс-коми тіллерін пілчеткені тоғасча. Іди 1989 чылда Коми Республикада чуртапчатхан орыстарның 2 % коми тілнең пос тузаланчатханын таныхтаан[5].

Башкортостан

Башкортостан  (англ.) (рус. Республиканың чонының кӧп сабазы ікӱ тіл пілче. 2020 чылда ирткен чонны санға алған тиксі Россиядағы чӧрім хоостыра, республикада 1 482 740 кізі, орыс тілін санға алза, — ікі тіл пілче, 259 558 — ӱс тіл пілче, 28 551 ӱс паза аның азыра тіл пілче[6].

1999 чылның сілкер айының 4-ҷі кӱнінде Башкортостан Республиканың «Башкортостан Республиканың чоннарының тіллерінеңер» Законы алылған, ол республика чирінде хазна тіллеріне башкир паза орыс тіллерін чарат салған.

Ікі тілнең тузаланчалар аал аймахтарында, анда пасха чоннарға палғалыс тударға ікі тіл киректелче. Башкортостанның іскеркі ааллар аймахтарында орыс-башкир тіллері алғым тузаланылчалар; кидеркі аймахтарда, ідӧк орыс-татар тіллерінең чоохтасчалар. Удаа чоннар аразындағы палғалыста (чоох алысчаң тіл) орыс тілі тузаланылча, асхынах арах татар алай башкир тіллері. Іди, 2020 чылдағы чонны санға алар чӧрім хоостыра, 31 438 орыс чоны паза 91 581 татар чоны башкир тілін пілче. Башкир паза татар тілі туған полчатхан ӱчӱн, кізілер удур-тӧдір чахсы пілісчелер. Республикада чуртапчатхан чуваштарның, марийлернің паза удмурттарның аразында башкир алай татар тілін пілчеткен паза оларнаң орындағы пасха нацияларнаң чоох алысчатхан кізілер асхынах ниместер.

2024 чылның улуғ хырлас айына Башкортостанда кӧп тілліг 9 школа азылых полған, анда ӱгредіг орыс, тӧреен паза пасха тілнең пір саңай апарылча. Школа алнындағы 50 ӱгредіг учреждениезінде 72 кӧп тілліг группа тоғынча[7].

Башкортостанның городтарында нациялар аразында палғалыс тутчаң ӧӧн тіл орыс тілі полча.

БР-ның хазна тіллерінең тузалынызы
(2020 чылдағы саннар хоостыра) 		Орыстар Башкирлер Татарлар Чуваштар Марийлер Украинецтер Мордвалар Удмурттар Пасхазы Национальность
кӧзідібеен
Башкир тілі  (орыс) (рус.[8] 31 438 802 065 91 581 2 696 2 479 229 106 2 223 903 3 977
Орыс тілі[8] 1 507 803 1 239 536 963 396 79 480 84 403 14 798 10 934 17 024 13 137 50 271
Пасха тіллерні пілче[8]:
Англия тілі 59 045 30 665 33 013 1 564 1 673 563 165 851 1 375 1 679
Казах тілі 284 621 446 9 18 16 1 8 19 9
Пӱк-іскеркі марий тілі 2 183 1 743 876 63 56 131 17 9 173 501 390
Немец тілі 10 108 4 926 4 879 333 593 135 44 97 74 197
Татар тілі 28 257 216 400 549 158 5 726 9 186 339 180 5 002 1 315 4 155
Удмурт тілі 419 1 175 300 2 89 3 1 13 498 11 25
Украин тілі 2 826 198 207 30 12 4 119 6 5 36 34
Француз тілі 1 554 594 822 24 126 28 2 5 108 38
Чуваш тілі 3 237 1 030 932 48 565 76 31 111 3 56 179

Татарстан

Татарстан Республиканың Конституциязының  (орыс) (рус. 8-ҷі статьязынҷа, орыс паза татар тіллері Татарстан Рсепубликада пір тиң праволығлар. Пуох статьяда Татарстан Республиканың хазна ӱлгӱзінің органнарында, орындағы пос устаныс органнарында, хазна учреждениелерінде тіллернің ікізі пір тиң оңдайларда тузаланылчалар тіп чоохталча[9]

Казаньдағы метрозар ікі тілнең пазылған кӧзідіг тании

Татарстанда ікі тілні пілгені удаа ӱзӱрілчеткен сурығ полча[10][11], пу темаҷа наука істезіглері апарылчалар[12][13], статьялар чарыхха сығарылчалар[14]. Олаңай чоохта удаа татар тіліне орыс сӧстері, тіл конструкциялары алай чоохтағлар кирілчеткені тоғасча. Аалдағы чоннаң тиңнестірзе, городтағы татар тілінең чоохтасчатхан чон орыс тілін чахсы пілерге кӱстенче, татар тілінең иб аразында тузаланча, тоғыста, халых орыннарында, орыс тілінең чоохтасчатхан арғыстар аразында паза пасха чирде, тізең, сидіксініс чох — орыс тілінең.

Татарстанда, ӧӧнінде татарларнаң  (орыс) (рус. чуваштар чуртапчатхан аал аймахтарында чоннар аразында пілісчең тілге татар тілі алылча. Татарстанның татар аалларында чуртапчатхан орыстар ідӧк татар тілін ӱгреніп алчалар паза олаңай чуртаста хонҷых татарларнаң анынаң чоох алысчалар. Татарстандағы чуваштарның улуғларына чоох алысчаң тіллер чуваш паза татар тіллері полған полза, чуваш чииттерінің аразында татар тілі ікінҷі орыннаң, орыс тілі соонда, ӱзінҷізі пол парған. Татарстандағы чуваштарның кӧп сабазы чуваш, орыс паза татар тіллерін чоох алызарға читкіҷе синде пілчелер.

Олох туста, 2001 чылда иртірілген сурағ хоостыра, анда араласхан Татарстан Рсепубликаның татарларының 53,8% пос палаларын татар тілі предмет чіли апарылчатхан орыс тілліг школаларда ӱгредерге сағынчатханын искіргеннер. Республиканың нефть аймахтарында 15% татар паза 16,5% орыс оол-хыс тӧреен тілін чонның поларын таныхтапчатхан кирексініс чіли оңарғаннар, 31% татар паза 59,5% орыс оол-хыс тӧреен тілін чоох алысчаң оңдайға чіли кӧргеннер [15].

Чуваш Республика

Ӧӧнінде чуваштар  (орыс) (рус. паза татарлар чуртапчатхан Чуваш Республиканың аал аймахтарында чоннар аразында чоох алысчаң тіл ӱр ниместе чуваш тілі полған. Амғы туста ол пӧгінні орыс тілі толдыр сыхты.

Якутия

Саха (Якутия) Республиканың Конституциязының 46 статьязынҷа Якутияда хазна тіллеріне саха паза орыс тіллері саналчалар, олар пір тиң праволығлар. Якутияда орыс тілі нациялар аразындағы чалғыс тілге саналбинча[16]. Якутияның чилегеліг чоннары аразында (долганнар, эвеннер, эвенктер, юкагирлер паза сахалар) саха тілі нациялар аразындағы палғалыс тутчаң тіл полча. Школаларның кӧп сабазында (ӧӧнінде алларда) пірее класстарда, пірееде прай школаларда ӱгредіг саха ла тілінең апарылча. Халых транспортында (автобустарда) остановка ады ікі тілнең пирілче. Чоллардағы кӧзідіг танығлары паза чол танығлары ікі тілнең пирілчелер. Хабарлар таратчаң пірігістер саха, орыс тіллерінде, ідӧк Севердегі асхынах чоннарның тіллерінде пирілчелер. Хазна пічіктері ідӧк орыс паза саха тіллерінең тимнелчелер. Городтаң тастыхти орыннарда орыстар саха тілін ӱгренчеткенін кӧрерге чарир, пола-пола кӧп кізее ол тӧреен тіл пол парча.

Россиядағы контакт тіллері

Пірее туста орыс тілі орындағы тіллернең палғалысхан сылтаанда, пиджиннерге  (орыс) (рус. паза араластығ тіллерге ағылған. Орыс Северде поморлар аразында руссенорск пілізі тарадылған[17][18]. Ыраххы Востокта орыстар паза Ыраххы Востоктың чоннары лингва франка чіли орыс-хыдат пиджинінең тузаланғаннар[19][20]. Паза пір пиджин, говорка, орыс тіліне тӧстенче, анынаң Таймырда долганнар, нганасаннар, энецтер паза эвенктер тузаланғаннар[21][22]

Алған орын

  1. ↑ 1 2 Карелия Республиканың чоны  (орыс) (рус. статьяны кӧр
  2. ↑ Петрозаводсктың хабарлар таратчаң пірігістері  (орыс) (рус. статьяда кӧр.
  3. ↑ Карелия#Тіл сурии  (орыс) (рус. статьяда кӧр
  4. ↑ Е.А.Кондрашкина Современная языковая ситуация в Республике Коми. Архивировано 1 Ӱртӱн айы 2013 года.
  5. ↑ Айбабина Е. А. Двуязычие // Коми язык. Энциклопедия / Отв. ред. Г.В. Федюнёва. — М., 1998. — С. 93.
  6. ↑ Владение языками и использование языков населением по муниципальным образованиям Республики Башкортостан. (Дата обращения: 3 От айы 2025)
  7. ↑ Гульназира Ишбердина. Акмуллинский университет помогает развивать полилингвальное образование. "Российская газета" (24 Улуғ хырлас айы 2024). Дата обращения: 29 От айы 2025.
  8. ↑ 1 2 3 Владение языками населением наиболее многочисленных национальностей МО РБ. (Дата обращения: 3 От айы 2025)
  9. ↑ О государственных языках Республики Татарстан и других языках в Республике Татарстан. Электронный фонд правовых и нормативно-технических документов. Дата обращения: 29 От айы 2025.
  10. ↑ Рустам Минниханов: «Вопрос двуязычия не подлежит пересмотру». Архивировано 1 Ӱртӱн айы 2013 года.
  11. ↑ В Казани обсудят проблемы билингвизма в технических вузах (10 Чарыс айы 2009). Дата обращения: 29 От айы 2025. Архивировано 28 Улуғ хырлас айы 2011 года.
  12. ↑ Двуязычие в Татарстане. Дата обращения: 29 От айы 2025. Архивировано 27 Хосхар айы 2012 года.
  13. ↑ Влияние двуязычия на этноидентичность этнофоров и их представления о культурных ценностях этнических соседей в Татарстане. Архивировано 1 Ӱртӱн айы 2013 года.
  14. ↑ О проблемах двуязычия в Татарстане. Первое сентября. Дата обращения: 29 От айы 2025. Архивировано 1 Ӱртӱн айы 2013 года.
  15. ↑ Я. З. Гарипов. Языковое развитие полиэтнического региона // Социологические исследования. — 2012. — № 4. — С. 6-69. Архивная копия от 23 Кӱрген айы 2022 на Wayback Machine
  16. ↑ Алпатов В. М. Языковая ситуация в регионах современной России. Архивировано 1 Ӱртӱн айы 2013 года.
  17. ↑ Broch, I. & Jahr, E. H. 1984. "Russenorsk: a new look at the Russo-Norwegian pidgin in northern Norway." In: P. Sture Ureland & I. Clarkson (eds.): Scandinavian Language Contacts, Cambridge: C.U.P., pp. 21-65.
  18. ↑ Русско-норвежский пиджин. Дата обращения: 29 От айы 2025. Архивировано 1 Ӱртӱн айы 2013 года.
  19. ↑ Е.В.Перехвальская. Сибирский пиджин (дальневосточный вариант). Формирование. История. Структура. Дата обращения: 27 Кӧрік айы 2013. Архивировано из оригинала 6 Орғах айы 2013 года.
  20. ↑ Русско-китайский пиджин. Архивировано 1 Ӱртӱн айы 2013 года.
  21. ↑ А.Ю.Урманчиева. Говорка: пример структурно смешанного языка. Архивировано 1 Ӱртӱн айы 2013 года.
  22. ↑ Е.А.Хелимский «Говорка» – таймырский пиджин на русской основе // Компаративистика. Уралистика: Лекции и статьи. М.: Языки русской культуры, 2000.

Литература

  • 150 языков и политика: 1917—1997. Социолингвистические проблемы СССР и постсоветского пространства. М.: Институт востоковедения РАН. 1997. 192 с. ISBN 5-89282-022-X (Изд. 2-е, дополненное (…1917—2000). М.: Крафт + Институт востоковедения РАН, 2000. 224 с.)
  • Пунегова Г. В. Функционирование русского языка в условиях двуязычия в Республике Коми. Сыктывкар, 2008. 184 с.

Ссылкалар

. Дата обращения: 29 От айы 2025.

. Дата обращения: 29 От айы 2025. Архивировано 1 Ӱртӱн айы 2013 года.

. Дата обращения: 29 От айы 2025. Архивировано 1 Ӱртӱн айы 2013 года.

. Архивировано 1 Ӱртӱн айы 2013 года.

. Дата обращения: 29 От айы 2025.

. Дата обращения: 29 От айы 2025. Архивировано 1 Ӱртӱн айы 2013 года.

. Дата обращения: 29 От айы 2025.

Алған орны - https://kjh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Россиядағы_билингвизм&oldid=154066