Иргі Наа чыл
| Иргі Наа чыл | |
|---|---|
 | |
| Кӱні | Кӱрген айының 13-ҷі кӱнінің хараазынаң 14-ҷі кӱніне |
| Таныхталчатханы | Сӧбіренең стол кистінде ӱлӱкӱнні таныхтиры |
| Палғалыстығ | Кӧлееде, Наа чыл алнындағы кӱн, Наа чыл |
Иргі Наа чыл (орыс. Старый Новый год) — Юлиан мӱчелі пастыра (иргі оңдайҷа) Наа чыл. Кӱрген айының 13-ҷі кӱнінің хараазынаң 14-ҷі кӱніне (пу кӱннер иргі оңдайҷа улуғ хырлас айының 31-ҷі паза кӱрген айының 1-ғы кӱннеріне килісчелер) килісче[1].
«Иргі наа чыл» теені — оксюморон кӧзідімі. Ӱлӱкӱн Юлиан мӱчелінең Григориан мӱчеліне кіргенінең, кӱннер алнынзар парғанынаң, палғалыстығ. Пічікке кирілген Наа чылға хоза пу ӱлӱкӱнні иргі оңдайҷа таныхтирға чарир.
Иргі Наа чыл таныхталчатхан хазналарда удаа сын сабланыс тигірибтері Юлиан мӱчелінҷе чуртапчалар, іди пічік хоостыра Кӧлееде кӱрген айының 7-ҷі кӱніне килісче. Наа чыл, тізең, мӱчел хоостыра, Кӧлееде соонаң парарға кирек: ідӧк сын сабланыс христианнарының Григориан мӱчелі хоостыра Наа чыл Кӧлееде оразазына килісче, андада ас-тамахтың пайы, кӱлет чарадылбинча. Иргі Наа чыл мында улуғ тузалығ полыбысча.
Иргі Наа чыл пічікке кирілбеен (пірее-пірее пічікке кирілген) ӱлӱкӱн полча, аны ӧӧнінде тигірибтер Юлиан мӱчеліне тудынчатхан паза Кӧлеедені кӱрген айының 7-ҷі кӱнінде таныхтапчатхан хазналарда таныхтапчалар.
Ӱлӱкӱннің тарадылғаны
Иргі Наа чылны Юлиан мӱчелінҷе таныхтапчатхан алай тархын кибірлеріне тудынчатхан хазналарда пайрамнапчалар.
Ӱлӱкӱн Совет Союзына кірген хазналарда, ол санда Россияда, Белоруссияда, Казахстанда, Грузияда, Арменияда, Молдовада, ідӧк Прибалтика хазналарының сын сабланыс общиналарның аразында, таныхталча[2][3].
Ол кибір ідӧк тоғасча Сербияда, Черногорияда, Алтынзархы Македонияда[2], Грецияда, Румынияда паза Хорватияның сын сабланыс киртіністіг аймахтарында[4]. Босния паза Герцеговинада ӱлӱкӱн Сербскай Республикада таныхталча.
Аймах хазналарда
Россия
1699 чылның улуғ хырлас айының 30-ҷы кӱнінде — I Пётрның чахиинаң Россиядағы чыл пазы Юлиан мӱчелі пастыра ӱртӱн айының 1-ғы кӱнінең кӱрген айының 1-ғы кӱніне кӧзірілген[5]. Иргі Наа чылны таныхтир кибір 1918 чылда Григориан мӱчелін кирген соонда пол килген[6], іди Юлиан мӱчелі пастыра кӱрген айының 1-кӱні Григориан мӱчелінің кӱрген айының 14-ҷі кӱніне киліскен.
Сурағлар танығларынҷа, 2024—2025 чылларда Иргі Наа чылны Россияның чуртағҷыларының 58—59 % таныхтаан, 2009 чылда — 67 %. Ол кибірге 60 час ас парған (66 %), аал чуртағҷылары (64 %), ідӧк Сибирьдегі паза Ыраххы Востоктағы федеральнай округтарда (64—65 %) тудынчалар. Иң асхынах 35 часха читкелектер, пӧзік ӱгредігліглер, Москваның паза Санкт-Петербургтың чуртағҷылары таныхтапчалар. Россияннарның 65 % Иргі Наа чылны тынағ кӱні итчең сағысты чаратпинча.
Иргі Наа чылны таныхтапчатханнарның кӧп сабазы аны сӧбіренең удурлапча[7]. Ӧӧн кибірлер — стол кистінде пайрамниры, телевизор кӧрері, «Оливье» салат осхас кибірліг чиисті тимнирі[8]. Мының алнындағы кибірлер хайраллалчалар, кӧзідімге, «сыйыхтығ» варениктерні идері.
Орыс сын сабланыс тигірибі Иргі Наа чылның пастағы кӱнінде Обрезания Господня ӱлӱкӱнні паза Илбек Василийнің хумартхызын таныхтапча. Пу кӱн ӱртӱн айының 14-ҷі кӱнінде тигіриб таныхтапчатхан Новолетие нимес.
СССР-ның полған республикалары
СССР изел парған соонда, Иргі Наа чылны Россиядаң пасха ідӧк СССР-ға кірген Белоруссия, Казахстан, Грузия, Молдавия, Армения, Киргизия осхас хазналарда таныхтапчалар. Ол кибір ідӧк Азербайджанда, Узбекистанда (пірее танығларнаң чонның 40 % таныхтапча) халған. Прибалтиканың орыс тілліг паза сын сабланыс киртіністіг хазналарында паза ыраххы хырығ озариндағы СССР-ның эмигранттары таныхтапчалар.
Украина
Украинаның сын сабланыс тигірибі паза Украинаның грек-католик тигірибі 2023 чылда кӧп Григориан мӱчеліне тӧӧй Наа Юлиан мӱчеліне кірген соонда, Иргі Наа чылны таныхтаҷаң кибір хазна паза тигіриб синінде тохтадылған. Анынаң палғалыстығ преподобнай Мелания Римляныни паза Илбек Василийнің кӱні улуғ хырлас айының 31-ҷі паза кӱрген айының 1-ғы кӱннеріне кӧзірілгеннер.
Югославия полған хазна
Иргі Наа чылны таныхтаҷаң кибір Сербияда, Черногорияда паза Алтынзархы Македонияда халған. Сербтер аны Сербтер Наа чылы адапчалар. Сербскай Республикада (Босния паза Герцеговина чардығы) кӱрген айының 14-ҷі кӱні пічікке тынағ кӱні чіли киріл парған[9]. Хорватияның серб сын сабланыс киртіністіг чоны Иргі Наа чылны пайрамнапча, ол орындағы паза община синінде иртче.
Швейцария
Иргі Наа чылны (иргі Ах-арығ Сильвестр кӱні, нем. Alter Silvester) немец тілліг Швейцарияның нинҷе-де кантонында таныхтапчалар. Россиянаң пасхалалчатхан сари — ол тигірибтің халғаны нимес, чон Григориан мӱчеліне кірерге итпеенінең палғалыстығ (ол мӱчелге протестант Швейцариязында XVII—XVIII чӱс чылларда кіргеннер)
Уэльс
Уэльсте (Великобритания) Иргі Наа чылға тӧӧй ӱлӱкӱн пар, ол Хен Галан (валл. Hen Galan) адалча, Юлиан мӱчелінҷе Наа чылның килгенін таныхтапча.
Греция
Иргі Наа чылны таныхтаҷаң кибір Грецияда халған.
Румыния
Румынияда Иргі Наа чыл рум. Revelionul pe stil vechi адалча, кӱрген айының 13-ҷі кӱнінің хараазынаң 14-ҷі кӱніне таныхталча. Ӱлӱкӱн тиксі национальнай синде пайрамналбинча, ӧӧнінде асхынах чоннарның кізілері ол кибірге тудынчалар: орыс-липованнар, украиннер паза сербтер[10].
Алжир, Марокко, Тунис
Алтынзархы Африканың чилегеліг чоны берберлернің (амазигтер) Рим империязы тузынаң сығара аал хонии кирексіністеріне тузаланылған Юлиан мӱчеліне тӧстенче (Берберлер чылларны пістің эра алнындағы 950 чылда санап сыхханнар, андада берберлердең сыххан Ливия фараоны I Шешонк Египетте ӱлгӱге сыххан[11].) Іди, берберлер Наа чылны Юлиан мӱчелінҷе таныхтапчалар. Берберлерге ол иргі нимес, че ӧӧн Наа чыл полча.
Берберлер аны Йеннаер (бербер. Yennayer) адапчалар, аны ідӧк «Мароккадағы Наа чыл» чіли пілчелер.
Алжирде паза Тунисте Йеннаер кӱрген айының 12-ҷі кӱнінде таныхталча, 2017 чылның улуғ хырлас айының 27-ҷі кӱнінде сыххан президенттің чахиинаң Алжирде ол пічікке ӱлӱкӱн паза тынағ кӱні чіли кирілген. Мароккода берберлернің Наа чыоы кӱрген айының 14-ҷі кӱнінде таныхталча, 2023 чылда пічікке ӱлӱкӱн чіли кирілген.
Япония
Японияда Наа чылны кӱрген айының 1-ғы кӱнінде 1873 чылдаң сығара таныхтапчалар, че Иргі Наа чыл (яп. 旧正月 кю:сё:гацу) Японияда Юлиан мӱчелі пастыра ӱлӱкӱн нимес, че «риссюн» (яп. 立春) аттығ ӱлӱкӱн полча, ол часхының пасталғанын таныхтапча (ідӧк ол Хыдат аал хонии мӱчелінің пасталғаны полча)[12]. Григориан мӱчелінҷе Риссюн кибірли азығ айының 4-ҷі кӱніне килісче. Иргі Наа чылда ызых чирлерзер чӧрерге чарир, андағ чорыхтар тузында японнар худайларнаң хазыхты паза килер чылда ӧңненісті сурапчалар.
Культурада
- Михаил Рощиннің «Старый Новый год» ойыны (1966—1967).
- Андрей Вознесенскийнің «Старый Новый год» кибелізі (1975).
- Олег Ефремовтың паза Наум Ардашниковтың "Старый Новый год"хоос фильмі (1980, СССР, Михаил Рощингің ойыны пастыра).
Алған орын
- ↑ Старый Новый год. Ведомости. Дата обращения: 25 Улуғ хырлас айы 2025.
- ↑ 1 2 В каких странах отмечают Старый Новый год. Yakutia-Daily.ru. Дата обращения: 10 Кічіг хырлас айы 2025.
- ↑ Старый Новый год-2025: какого числа отмечают, как появился праздник, приметы и традиции. vtomske.ru (13 Улуғ хырлас айы 2024). Дата обращения: 25 Улуғ хырлас айы 2025.
- ↑ Сербы отпраздновали Старый Новый год. Balkanist (14 Кӱрген айы 2021). Дата обращения: 25 Улуғ хырлас айы 2025.
- ↑ Старый Новый год: история, традиции, приметы Старый Новый год: история, традиции, приметы. Inkazan.ru (Инказан.ру) (12 Кӱрген айы 2024). Дата обращения: 13 Кӱрген айы 2024.
- ↑ Декрет СНК гласил: «Первый день после 31 января этого года считать не 1-м февраля, а 14-м февраля, второй день считать 15-м и т. д.» (О введении западно-европейского календаря // Собрание узаконений и распоряжений рабочего и крестьянского правительства. П., 1918, № 19, ст. 289).
- ↑ Старый Новый год — 2024. ВЦИОМ. Дата обращения: 25 Улуғ хырлас айы 2025.
- ↑ Исследование: 36% россиян будут есть «Оливье» в Старый Новый год. БезФормата - Санкт-Петербург. Дата обращения: 25 Улуғ хырлас айы 2025.
- ↑ Doček pravoslavne Nove godine u Srpskoj (босн.). Mondo.ba. Дата обращения: 10 Кічіг хырлас айы 2025.
- ↑ Anul Noul 2024 pe rit vechi. Cine sărbătorește Revelionul în noaptea de 13 spre 14 ianuarie. Tradiții și obiceiuri ale minorităților din România la trecerea dintre ani (рум.). Ziarul Unirea. Дата обращения: 25 Улуғ хырлас айы 2025.
- ↑ Йеннаер — берберский Новый год в Алжире. rus.team. Дата обращения: 9 Кічіг хырлас айы 2025.
- ↑ Liza Crihfield Dalby. Geisha (Vintage, 2000, с. 124)