Хан Худайнаң Тоғазығ
| Хан Худайнаң Тоғазығ | |
|---|---|
| Хан Худайнаң Тоғазығ (XV чӱс чылның халғанҷы чылларындағы Новгород иконазы) | |
| Тип | Христианнар ӱлукӱні |
| Тӧстелген | час пала Иисус Христосты іҷе-пабазы Иерусалимдегі храмзар ағылғанын хумартхылап |
| Кӱні |
сын сабланыс — 2 (15) азығ айы католицизм — 2 азығ айы |
| Палғалыстығ | Христостың Тӧреенінең |
Хан Худайнаң Тоғазығ (орыс. Сре́тение Госпо́дне, ідӧк Сретение, грек. συνάντησις «тоғазығ»[1]), Храмзар ағылғаны (грек. Ἡ Ὑπαπαντὴ τοῦ Κυρίου, лат. Praesentatio Domini «Хан Худайны кӧзіткені») — тархын тигірибтерінде паза пірее протестант конфессияларында таныхталчатхан христианнар ӱлӱкӱні[2]. Торада Худайға тун ир паланы чарыдарынаңар пазылғаны хоостыра Чахсы Хабардағы Христостың Тӧреені соонда хырых кӱн пазынаң Иерусалимдегі храмзар ыңаҷах Иисус Христосты ағылғанын сағысха киргеніне чарыдылча.
Сын саблыныстығ киртіністе он ікі тигіриб ӱлӱкӱні санына кірче. Хан Худайнаң Тоғазығ ӱлӱкӱнін азығ айының 2-ҷі (15-ҷі) кӱнінде алай азығ айының 2-ҷі кӱнінде таныхтапчалар, анзы община алай поместнай тигіриб тузаланчатхан календарьнаң палғалыстығ. Католицизмде Григориан календарьы хоостыра азығ айының 2-ҷі кӱнінде таныхталча, Арменияның илҷілер тигірибінде — азығ айының 14-ҷі кӱнінде.
Чахсы Хабар полта
Луканаң Чахсы Хабары 2:22—39 хоостыра, Иосифнең Мария хырых кӱнніг Ыңаҷах Иисусты Иерусалимдегі храмзар ағылғаннар, законның пас пиргенін толдырып, чуға хоныхтығлар чіли ызыхха «ікі татырах паза ікі колубок хус палазын» ағылғаннар (Лк]]. 2:24; ср.: Лев. 12:8). Ӏди тун ир паланы Худайға чарытчаң чозах толдырылған.
Ӱлӱкӱннің «сретение» (тоғазығ) славян ады Мариянаң Иисус Христос паза Иосиф Худайны позының холына алған Симеоннаң — Ыңаҷахты арачылағҷы чіли алған улуғ частығ — храмдағы тоғазиина килісче. Симеон амды христанствода молитва чіли тузаланылчатхан «Амды позытчазың» сӧстерні адаан[3]:
Амды Позыңның хулыңны позытчазың, Худай, Синің пирілген сӧзіңнең, ипти, пос харамнаң прай чоннар алнында тимнеен Синің арачыланызыңны, кӧп худайлығларны чарытчаң чарыхты паза Синің Израиль чонның сабланызын кӧрдім.
Иосифнең Мария андар сӧстерге хайхап парғаннар. Марияа айланып, Симеон ухаанчылас адаан:
Алғабысхан оларны Симеон паза Марияа, Аның Ӏҷезіне айланған: пу пала Израильде кӧп кізінің тӱскеніне паза кӧдірілгеніне сылтағ олар, ол тартысха ағылар, кӧп кізінің чазыт сағыстары азылар ӱчӱн, Синің чӱрееңні чобағ тирии паалығладар.
Пу сӧстер «Чабал чӱректерні нымзадары» Худай Ӏчезі иконаның тӧстее полыбысхан[4].
Андох Иисуснаң ухаанҷы Анна тоғасхан, аның соонда Худайны сабландырып, алнындағы арачыланыстаңар чоохтап сыххан.
Тигіриб кип-чооғы хоостыра, Симеон II Птолемей Филадельфе тузында Худай пічиин грек тіліне тілбестеен «читон ікі» тілбесчі санына кірген; ол кип-чоохта ідӧк Симеон Исаия ухаанҷылазында Мессия Деванаң тӧреенінде паза позы ухаанҷылас толғанын кӧрбеенҷе ӧлбезінеңер ангелнің азых чооғында ікінҷілепчеткенінеңер чоох парча.
Чоохтың кірізінде евангелист Худай Тӧріткен іҷе паза Иосиф, худайға киртінчеткен иудейлер полып, пала тӧрееніне чарыдылған Моисей законын иптеп толдырчатханына хайығ айландырча. Теманы іди турғысханы арачыланыстаңар наа азых чоох Иргі Молҷағнаң тоғыр парбин тимнелгенін, алнындағы законға сын полғанын таныхтапча (тиңн.: Мф. 5:17). Чоохта пір саңай чаразығ темазы іле сығарылча: Худай Ӏҷезі, хомайы чох оңдайынҷа законны азып, аның пазылғанынаң пос кӧңнінең алча, іди ол киртінчеткеннерге сын чаразығ кӧзідімі полча[5]. Олох туста Христос — Закон пирҷең — законнаң асчатханын «законҷа» толдырча, позы істінде пос ондайлығ халза даа, законнарны хыйа итпинче[6].
«Закон» сӧснең чоохтың пастағы кибелістерінде ӱс хати тузаланғаны, анаң тузазы хоостыра ортызында Ах-арығ Хут (анда аннаңар ӱс хати чоохталча) темазынаң тиңнестірілгені ӧнетін иділген композиция оңдайы чіли чарыдыларға абайас, ол «закон тузынаң» «благодать тузына» парчатханын кӧзідерге полысча даа полар[7]. Худайнаң тоғазығдаңар чоох олох Чахсы Хабардағы пасха кирекнең — ат пиргенінең, ах-арығ Иоанн Предтечаны храмзар ағылғанынаң — тиңнестіріг чіли пӱдірілік (Лк. 1:59—80).
Ӱлӱкӱнде худайға служба
Ӱлӱкӱннің тӧстелгені
Хан Худайнаң Тоғазығ ӱлӱкӱн Иерусалимда тӧстелген паза ол городтың христианнар тигірибіндегі худайға служба апарҷаң календарьда IV чӱс чылда пол килген. Пастап ол Худай тӱскені ӱлӱкӱннің хырых кӱн худайға служба апарҷаң тузын таныхтаан, ол туста Чахсы Хабардағы Христостың Тӧреені паза Хан Худайның Кiрöстелгенi сағысха кирілгеннер[8].
Ӱлӱкӱннеңер таныхтапчатхан иң пурунғы искіріг IV чӱс чылдағы «Эгерия паломничествозы» полча:
Эпифания соонаң хырығынҷы кӱн мында улуғ чееснең ӱлӱкӱннелче. Пу кӱнде Анастасиссер чӧріс полча, прайзы чӧріс иртче, прай ниме пайрамни, Пасхада чіли, иртче. Прай пресвитерлер, анаң тигіриб пазы худайдаңар сағыс таратчалар, олар Чахсы Хабарда хырығынҷы кӱнде Иосифнең Мария Хан Худайны Храмзар ағылғанын, Анда Аны Симеоннаң Ухаанҷы Анна, Фануилнің хызы кӧр салғанын, оларның чоохтаан сӧстерін, іҷе-паба ағылған сыйыхтаңар чоохтапчалар. Анаң прай нимені кибірли толдырып, Литургия апарчалар, анаң айланчалар.
Худайға служба апарып, Иисус Христостың чирдегі чуртазын сабландырары 451 чылда Халкидонскай собор соонаң алғыдылған. Рим тигірибінде Марияны Арығлиры ӱлӱкӱн V чӱс чылның халғанҷы чылларында таныхтал сыххан, Константинополь тигірибінде Хан Худайнаң Тоғазығ — VI чӱс чылның пастағы чардығында[8].
Сын сабланыстығ киртініс
Орыс сын сабланыстығ киртініс тигірибінде тоғынчатхан Иерусалим уставынҷа, Тоғазығ Хан Худай ӱлӱкӱннері санына кірче[9], че аның Худай Тӧріткен ӱлӱкӱннерінің танығлары парлар. Тоғазығда ӱлӱкӱн алнындағы пір кӱн паза соондағы читі кӱн пар[10]
.
Иргі Молҷағда иирде иртчеткен службада ӱс паремия хығырылча: пастағызы Пятикнижьенің аймах кизектерінең пӱдірілік, оларда тун палаларны толааны чарыдылча (Исх. 12:51— 13:3, 11—12, 14—16, 22—29; Лев. 12:2—4, 6—8; Числ. 8:14—18), ікінҷізі Исаиядаң 6:1—12, паза ӱзінҷізі — Ис. 19:1, 3—5, 12, 16, 19—21 Египеттеңер. Хан Худайнаң Тоғазығның пілдірігліг гимнография произведениелеріне Косма Маюмскийнің каноны кірче, ідӧк «Богородице Дево, упование христианом» канонның 9-ҷы ырының ин соондағы ыр хозымнары, олар хаҷан-да пос алынҷа ырлар полғанға айабастар. Ӱлӱкӱннің ырлары Иоанн Дамаскинни, Андрей Критскийни паза тың саблығ нимес пасха гимнографтарни. Литургияда хоос антифоннар толдырылчалар. Кіріс кибелізі толдырылча, ӱлӱкӱннің тропарьы паза кондагы читірілче. Библия хығырығлары: Евр. 7:7—17. Лк 2:22—40[10].
Львов соборы соонда Орыс сын сабланыстығ киртініс тигірибіне грек-католик община полғаннарның кӧп сабазы кирілгенде, Хан Худай Тоғазиинда свечілерні алғаҷан латин кибірі пол килген[10].
| тигіриб славян тілінең | орыс тілінең | грек тілінең[11] | |
|---|---|---|---|
| Тропарь, 1 глас[12] | Радуйся, Благодатная Богородице Дево, из Тебе бо возсия Солнце Правды — Христос, Бог наш, просвещаяй сущия во тьме. Веселися и ты, старче праведный, приемый во объятия Свободителя душ наших, дарующаго нам воскресение | Радуйся, благодатная Богородица Дева, ибо из Тебя воссияло Солнце правды, Христос Бог наш, просвещающий находящихся во тьме. Веселись и ты, старец праведный, принявший во объятия Освободителя душ наших, дарующего нам воскресение | Χαῖρε κεχαριτωμένη Θεοτόκε Παρθένε· ἐκ σοῦ γὰρ ἀνέτειλεν ὁ Ἥλιος τῆς δικαιοσύνης, Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν, φωτίζων τοὺς ἐν σκότει. Εὐφραίνου καὶ σὺ Πρεσβύτα δίκαιε, δεξάμενος ἐν ἀγκάλαις τὸν ἐλευθερωτὴν τῶν ψυχῶν ἡμῶν, χαριζόμενος ἡμῖν καὶ τὴν Ἀνάστασιν |
| Кондак, 1 глас[12] | Утробу Девичу освятивый Рождеством Твоим и руце Симеоне благословивый, якоже подобаше, предварив, и ныне спасл еси нас, Христе Боже, но умири во бранех жительство и укрепи люди, ихже возлюбил еси, Едине Человеколюбче | Утробу Девичью освятивший Рождением Твоим, и руки Симеона благословивший, заранее, как надлежало, и ныне Ты спас нас, Христе Боже. Но огради миром среди войн народ Твой и укрепи тех, кого Ты возлюбил, Единый Человеколюбец | Ὁ μήτραν παρθενικὴν ἁγιάσας τῷ τόκῳ σου, καὶ χεῖρας τοῦ Συμεὼν εὐλογήσας ὡς ἔπρεπε, προφθάσας καὶ νῦν ἔσωσας ἡμᾶς Χριστὲ ὁ Θεός. Ἀλλ' εἰρήνευσον ἐν πολέμοις τὸ πολίτευμα, καὶ κραταίωσον Βασιλεῖς οὓς ἠγάπησας, ὁ μόνος φιλάνθρωπος |
| Задостойник | Ыр хозымы: Богородице Дево, упование христианом, покрый, соблюди и спаси на Тя уповающих.
9-ҷы ырның ирмозы, 3 глас В законе сени и писаний образ видим, вернии, всяк мужеский пол, ложесна разверзая, свят Богу. Тем Перворожденное Слово, Отца Безначальна, Сына, Первородящася Материю неискусомужно, величаем |
Припев: Богородица Дева, надежда христиан, покрой, сохрани и спаси надеющихся на Тебя.
9-ҷы ырның ирмозы, 3 глас В тени Закона и Писаний образ видим, верные: всякое существо мужского пола, разверзающее утробу матери, посвящено Богу. Поэтому Перворожденное Слово безначального Отца, Сына, перворождаемого не знавшей мужа Матерью, мы величаем |
Ыр хозымы: <...>
Канонның 9-ҷы ырының ирмозы: Ἐν νόμῳ, σκιᾷ καὶ γράμματι, τύπον κατίδωμεν οἱ πιστοί, πᾶν ἄρσεν τὸ τὴν μήτραν διανοῖγον, ἅγιον Θεῷ· διὸ πρωτότοκον Λόγον, Πατρὸς ἀνάρχου Υἱόν, πρωτοτοκούμενον Μητρί, ἀπειράνδρῳ, μεγαλύνομεν |
| Величание | Величаем Тя, Живодавче Христе, и чтем Пречистую Матерь Твою, Еюже по закону ныне принеслся еси в храм Господень | Славим Тебя, Податель жизни, Христос, и чтим Пречистую Твою Матерь, Которой Ты по закону сегодня был принесён в Божий храм | <…> |
Хан Худайнаң Тоғазығ кӱні Илбек Оразаның пастағы пас кӱніне килісчетсе, анзы удаа полбинча, Худайға служба апарҷаң Уставча алнындағы кӱнге, азығ айының 1-ғы кӱніне, Пыро тасталҷаң позырахха, кӧзірілче.
Католицизм
Католиктер тигірибінде Хан Худайнаң Тоғазығ (лат. Praesentatio Domini, пасха сӧснең Хан Худайны храмда кӧзіткені) ӱлӱкӱн статустығ (festum), «пайрамни иртчеткен ӱлӱкӱннең» тӧбін арах; азығ айының 2-ҷі кӱнінде таныхталча. VI Павелнің алызығлары полғалахта, XX чӱс чылның ортызында, ӱлӱкӱн Марияны Арығлааны (орыс. Очищение Марииадалған. Чон «свечілер кӱні» адапча, пу кӱнде VI чӱс чылдағы кибір хоостыра, свечілернең чӧріс паза свечілерні чарытчаң ниме иртче[13][10].
Хан Худайнаң Тоғазығ кӱнінде, Арачылағҷыға паза Худай тӧріткенге чарыдылған пасха ӱлӱкӱннерде чіли, абыстар литургияны ах кип-азахтығ иртірчелер.
Месса алнында Хан Худайнаң Тоғазығ кӱнінде свечілерні алғаҷаң кибір паза свечілернең процессия иртірілче. Алғаҷаң кибір антифон тузында свечілер тамысханынаң пасталча. Кіріс сӧстерінең соонда абыс храмҷа иртче, холларында свечіліг турып, худайға пазырчатханнарны чарытхан суғнаң пӱргӱрче. Анаң абыс ағаа тимнелген свечіні алча паза кірес чӧрізін мындағ сӧстернең пастапча: «Чахсы сағыстығ Худайға удур хада параалар». Кірес чӧрізі тузында Симеонның ыры читірілче. Анаң киртінчеткеннер храмдағы орыннарынзар айланчалар, свечілерні ӱзірчелер, месса анаң андар кибірли иртче[14].
Иконография
Алнындағы христианство искусствозында Хан Худайнаң Тоғазығ сценазы Римдегі Санта-Мария-Маджоре триумф арказының мозаиказындох кӧзіділген (432—440), анда ол Христостың Олған тузы циклында кирілік паза Марияны Худай Тӧріткен чіли улуғлаанынаң палғалыстығ. Ӧӧн матырларнаң пасха (Ыңаҷахтығ Мария, Иосиф, Симеон, ухаанҷы Анна) ангеллер, алтарь алнындағы абыстар паза колубоктар паразы кӧзіділіктер[15].
IX чӱс чылның ортызынаң сығара Тоғазығ иконоларында удаа Христосты Симеонның хуҷаанда алай Мария Ыңаҷахты Симеонға пирчеткен туста кӧзітчелер, олох туста аның литургия тузазы арығлапчатхан жертва чіли таныхталча. XI—XII чӱс чылларда кӱн он ікі ӱлӱкӱн санына кірген (Осиос-Лукас, Неа-Мони, Дафни). Серб кибірліг храм иркініндегі тоғазығны козітчеткен симметрия нимес композиция пурунғы орыс искусствозында тарадылған, XVI—XVII чӱс чыллар соонзар аның полтазына Минеи-Четьи чыындылары паза киртініс ырлары кіргеннер. Кидеркі Европа кибірінде XII чӱс чылдаң пасти «свечіліг чӧріс» полтазы пиктелче. Сцена удаа готика портал скульптуразы ондайынаң козіділче[15].
Алған орын
- ↑ Дьяченко Г. М. Полный церковнославянский словарь. — 1899. — С. 655.
- ↑ Сретение Господне в протестантской церкви. ria.ru. Дата обращения: 24 Азығ айы 2026.
- ↑ «Ныне отпущаеши». Православная энциклопедия. Дата обращения: 24 Азығ айы 2026.
- ↑ Икона Божьей Матери Умягчение злых сердец, Православный Церковный календарь. Дата обращения: 24 Азығ айы 2026.
- ↑ Bede the Venerable. Homilies on the Gospels. Book One: Advent to Lent (англ.). — USA: Gorgias Press, 2010. — P. 179–180.
- ↑ Исихий Иерусалимский. Две проповеди на Праздник Сретения Господня святого Исихия Иерусалимского // Восток Свыше (духовный, литературно-исторический журнал). — Ташкент, 2019. — Вып. 50, № 2. — С. 62–73.
- ↑ Bovon, François. A Commentary on the Gospel of Luke 1:1–9:50 // Luke. — Minneapolis: Fortress Press, 2002. — 96–107 с.
- ↑ 1 2 Рубан Ю. И. Сретение Господне. (Опыт историко-литургического исследования). Дата обращения: 24 Азығ айы 2026.
- ↑ Лукашевич А. А. Господские праздники // Православная энциклопедия. — М., 2006. — Т. XII : «Гомельская и Жлобинская епархия — Григорий Пакуриан». — С. 173—178. — 752 с. — 39 000 экз. — ISBN 5-89572-017-X.
- ↑ 1 2 3 4 Петров А.Е., Желтов М., иер., Квливидзе Н. В. Сретение Господне // Православная энциклопедия. — Т. 65. — С. 643—656.
- ↑ Τῌ Β' ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΜΗΝΟΣ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ Ἡ Ὑπαπαντὴ τοῦ Κυρίου, καὶ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. azbyka.ru. Дата обращения: 24 Азығ айы 2026.
- ↑ 1 2 Православный календарь. Февраль, день 2. Православие.ru. Дата обращения: 24 Азығ айы 2026.
- ↑ Праздники Римско-католической церкви. Дата обращения: 24 Азығ айы 2026. Архивировано 12 Сілкер айы 2012 года.
- ↑ 2 февраля. Литургическая Тетрадка. www.claret.ru. Дата обращения: 24 Азығ айы 2026.
- ↑ 1 2 Иконография праздника Сретения Господня в Византийском и Древнерусском искусстве. pravoslavie.ru. Дата обращения: 24 Азығ айы 2026.
Литература
- Рубан Ю. И. Сретение Господне. Опыт историко-литургического исследования. — СПб.: Ноах, 1994. — 218 с. — ISBN 5-7443-0002-3.
- Сретение Господне. Богослужебные указания для священнослужителей. — СПб., 2014. — 52 с.
- Сказание о Сретении Господнем // Жития святых на русском языке, изложенные по руководству Четьих-Миней свт. Димитрия Ростовского : 12 кн., 2 кн. доп. — М.: Моск. Синод. тип., 1903—1916. — Т. VI: Февраль, День 2.
Ссылкалар
- Симеон Богоприимец. hrono.ru.
- Сретение Господне. Православие.Ru.
- Сретение Господне в русской живописи и литературе. Россия и Христианский Восток.