Хакастарның айна-чиктердеңер сағыс-кӧрізі
Хакастарның айна-чиктердеңер сағыс-кӧрізі (орыс. Хакасская демонология) — хакастарның, Ӱстӱнзархы Сибирьдегі тӱрк чонның айна-чиктердеңер пілізі.
Тӧбінкі тилекей
Хакас чонның кибірліг сағыс-кӧрізі хоостыра, тилекей ӱс чардыхха чарылча: Ӧӧркі тилекей (тигірдегі), Ортын алай Кӱнніг (чир ӱстӱндегі), Тӧбінкі (чир алтындағы). Тӧбінкі тилекей кізее иң хорғыстығ. Ол кӧп тамылығ. Алтында «тӱбі» пар. Анда тағлар, талайлар, харах частығ алай хара суғнаң толдырылған суғлар парлар. Андағы кӱн пӱлес, пӱрӱңкӱ, алай саңай харасхы поладыр. Ол чирде айна-чиктер чуртапчалар. Оларның аразында Ирлік хан, айна, Хуу хат, Чилбіген паза Пис тумзух пар[1]
Айна-чиктер
Ирлік хан (орыс. Ирлік-хан, Ил-хан, Эрлик-хан) — Тӧбінкі чирдегі ӱрееннернің ханы. Аның холына ирліктер паза ӱреен кізілернің сӱрнӱ кірчелер. Ирлік ханИрлік хан паза аның палалары чирнің нинҷе-нинҷе тамы алтында чуртапчалар. Аның хуллары паза 9 чааҷы-алыбы хырых пулуңнығ ибде чуртапчалар, анда чазыхтығ кізілерні Худай кӧр салған хатығлас хоостыра иреелепчелер. Ирлік хан — чабал нимені кӧзітчеткен ниме, ол чыланнарның, хурт-хоостарның, ағырығларның, ирт полбас тағларның чайаачызы, чир ӱстӱнде чуртапчатхан кізілергі хомай нимені итче (сӱрісче, хыҷаландырча, хатығлапча оларны). Ирлік ханның тарынызын чарастыр салар ӱчӱн хамнар тайығ иртірчелер, аны чӧпсіндірчеткен сӧстернең амыратчалар[1]
Айна — кізее хомай ниме итчеткен паза ағырығ ағылчатхан Тӧбінкі тилекейдегі чабал ниме. Ӏстезігҷілернің кӧрізінең, сӧс иран тіллерінең сыххан паза пастап оох-теек чиктерні таныхтаан, че чир алтындағы чиктернең палғалыстығ хамға киртініс тыып сыхханнаң, айналар атнаң чир алтындағыларны ла адап сыхханнар. Чонның киртінізі хоостыра, ағырығлар кізізер айна кір парған ӱчӱн сых килчелер, ӧлім, тізең, айна кізі худын апарыбысса, килче[1].
Чилбіген — «Читі пастығ чабал ниме», алай «ханаттығ алып» чіли чарыдылчатхан айна-чик. Чилбіген чир ӱстӱнде, чир алтында, ідӧк Айда чуртир оңдайлығ. Мал ӧскірҷең мифологияда мал-хусты чіпчеткен ниме дее полғанға айабас. Соонаң ол чарытхылардаңар кип-чоохтарда пол килген: кізілерні Чилбігеннең арачылап алар пӧгіннең, Ай аны хаап алған кизек ағазағынаң хада позынзар тартып алған. Чилбігеннең ӧкіс хызыҷахтаңар кип-чоох пар. Хайзы кӧрістер хоостыра, аның ипчізі чир алтындағы Хуу хат полча[1].
Хуу хат — кізее хомайны итчеткен чабал кӱстернің пірсі. Хуу сӧс ‘ах, хуурта тарт парған, ӧӧ чох; хуруғ; ӧліг; мындағы нимес’ теенін таныхтапча. Чилбігеннең хада Ирлік ханның сӱмекчізі полча. Ол кӱн хончатхан Хара талайның тӱбінде чуртапча. Пасха кӧрістер хоостыра, аның ибі алнында он читі тамы ӧтіре ӧс парған харағайлығ хайа пар. Пір хулағынаң чир алтында полчатхан нимені исче, пасхазынаң — ӧӧркі чирдегізін. Ол, хылыснаң путтарын саап, учух чӧрче. Ол суғны тулғабызып, суғ тасханына ағылдырча тіп саналча. Хайзы кӧрістерҷе, ол кізі ханын ісче, ол санда «пір алыптың кӧксінең ӱс оостаң сузып алып». Пірее кізі кӧңніне кірбезе, ол кӱлге айланып, ісчең суға паза арағаға кір парча, кізі идіне кір парза, тізең, пазох хуу хат пол парча, пычах алып алып, кізі чӱреен кизе тартыбысча. Чир алтында чуртапчатхан хыстары хара тӱлгӱге алай ах пӱӱрге хубулар оңдайлығлар[1]
Піс Тумзух (‘піс тумзухтығ алып’) — хара тӱлгӱге, ӱс саптығ отха, ах тізі пӱӱрге, пӱӱр теерліг хуйахты кис салған ипчіге хубулчатхан ниме[1].
Алған орын
- ↑ 1 2 3 4 5 6 Миндибекова В. В. Демонологические персонажи несказочной прозы хакасов // Демонология как семиотическая система. Тезисы докладов Третьей научной конференции. Москва, РГГУ, 15–17 мая 2014 г. / Сост. Д. И. Антонов, О. Б. Христофорова. — М.: Российский государственный гуманитарный университет, 2014. — С. 73—76. — 119 с. — ISBN 978-5-7281-1602-8.
Литература
- Алексеев Н. А. Ранние формы религии тюркоязычных народов Сибири / Отв. ред. И. С. Гурвич. — Новосибирск: Наука, Сиб. отд-ие, 1980. — 320 с.
- Алексеев Н. А. Традиционные религиозные верования тюркоязычных народов Сибири / Науч. ред. И. С. Гурвич. — Новосибирск: Наука, Сиб. отд-ие, 1992. — 242 с. — ISBN 5-02-029772-0.
- Анжиганова Л. В. Традиционное мировоззрение хакасов. Опыт реконструкции. — Абакан: Роса, 1997. — 128 с.
- Миндибекова В. В. Сюжетно-тематический состав хакасских мифов // Поэтика жанров фольклора народов Сибири: Миф. Эпос. Ритуал. — Новосибирск: Новосибирский национальный исследовательский государственный университет, 2007. — С. 12—27. — 106 с. — ISBN 978-5-94356-614-1.
- Миндибекова В. В. Демонологические персонажи несказочной прозы хакасов // Демонология как семиотическая система. Тезисы докладов Третьей научной конференции. Москва, РГГУ, 15–17 мая 2014 г. / Сост. Д. И. Антонов, О. Б. Христофорова. — М.: Российский государственный гуманитарный университет, 2014. — С. 73—76. — 119 с. — ISBN 978-5-7281-1602-8.