Обаа

Обаа (орыс. Обо; моол овоо; пӱр. обоо) — Центральнай Азияның моол паза хайзы тӱрк-моол чоннарының, иң пурнада моолларның, пӱрӱттернің, тываларның паза хакастарның, культ пӱдірии паза ызых орны. Обаалар чир ээлерін, ӧбекелерні паза чир-чайаан кӱстерін улуғлаҷаң орыннар полчалар.

Чарыдығ

Кибірли ол ӱӱлдіре салылған тастар орны полча, пірееде хоза ағас салаалары салылчалар алай ағас столбтар турғызылчалар. Ол иткен нименің пазына кибірли салаалар алай сырғайлар хаптырылчалар, андар аймах ӧңніг чаламалар, хадактар паза флагастар палғалчалар.

Обаа улии хоостыра аймах поладыр: кічіг ӱӱнҷектердең пасти пӧзиинең нинҷе-нинҷе метрге читчеткеннерге теере. Пӧзии паза улии пірееде род группазының тузазынаң алай культ орнын кӧрчеткен араласчылар санынаң палғалыстығ.

Обаалар ызых орыннар чіли оңарылчатхан чирлерде пӱдірілчелер:

• тағ паза тӧң пастарында;
• пиллерде;
• суғлар паза кӧллер хыринда;
• чол пірікчеткен чирлерде.

Чалғыс турчатханнары паза оларның группалары тоғасчалар.

Киртініс тузазы

Обаа чирнің ээлері чуртапчатхан чирге саналча. Олар аймах оңдайнаң оңарылчалар:

• ӧбекелернің алай ӱреен хамнарның хуттары;
• орыннарның полысчылары;
• тағ-суғ ээлері.

Обаа культы чир-чайаанға, тағларға паза ӧбекелерге улуғласты таныхтапчатхан аймах киртініс паза культ пласттарын піріктірче. Этнографтарның кӧрізінең, аның чардыхтары пурунғы кӧс чӧрчеткен культураларда тӧстеліп, соонаң хамнар тузында пір тиң чуртааннар, анаң кизекти буддийскай кибірге кирілгеннер.

Кибірлер

Обаанаң палғалыстығ ӧӧн кибірлерге, ызых орынны ибірері, ас-тамахнаң сыйлиры кірче. Кибірнің тарадыл парған оңдайлары:

• ӱӱлдіре салылған тӧңзер тастар тастиры;
• чаламаларны паза хадактарны палғиры;
• сыйлаан нимені артызары (тимір ахчалар, тамах, тадылығ чиис);
• сӱтнең, чейнең алай арағанаң пӱргӱрері;
• обааны ӱс хати ибірері (кибірли ӱс хати).

Андағ нимелерні толдырғаны чахсы чуртасты, чахсы кӱнні, кізее паза малға хазых чуртасты, чолға сыххан чонға хорғыс чох чорыхты пирче тіп саналча.

Киртініс паза тархын аспекттері

Обаалар культы шаманизм кибірлерінең палғалыстығ. Монголияның паза Ӱстӱнзархы Сибирьнің регионнарында буддизм тарадыл сыхханнаң пеер, обааларға хайығ алыс сыххан: алынҷа тустарда Будда ламалары андағ пӱдіріглердең тоғыр полғаннар, че соонаң кӧп кибірлер будда кибірлеріне кирілгеннер.

Обаалар ідӧк родтың алай общинаның чирін кӧзітчеткен танығлар полғаннар паза род чирлерінің хырығларын алай ландшафттағы кирек орыннарны таныхтааннар.

Совет тузында киртініс практикаларын иртірҷең оңдайлар хызырылған полза даа, обааларны улуғлаҷаң кибір халған паза XX чӱс чылның халғанҷы чылларында хатап айландырылған. Сибирьнің паза Монголиянын нинҷе-де регионында обаалар хыринда, кӧп чон чыылызып, кибірлер тӧреміл иртірілчелер.

Топонимия

Обаалар тоғасчатхан регионнарда — ӧӧнінде Монголияда паза Забайкальеде — обаа, обо, обоо алай обон сӧстіг география аттары удаа учурапча. Анзы ол чирлернің культ тузазын кӧзітче.

Искусствода

Григорий Иванович Гуркин 1924 чылда пейзаж жанрда пасхан хоос. Анда Алтай тағлар аразындағы пилде обаа хоосталых.

Галерея

• 

  Обаа Монголияда

• 

  Обаа комплекзі Дурген-Нуур кӧлнің ӱстӱнзархы хазында (Кидеркі Монголия)

• 

  Бурятияның Джидинскай аймаандағы Зарубин аал хыриндағы Хараты тағдағы Обаа

Алған орын

Литература

• Герасимова К. М. Культ обо как дополнительный материал для изучения этнических процессов в Бурятии // Этнографический сб. Улан-Удэ, 1969. Вып. 5.
• Манжигеев И. А. Бурятские шаманистические и дошаманистические термины. М., 1978.
• Галданова Г. Р. Доламаистские верования бурят. Новосибирск, 1987.
• Дугаров Д. С. Исторические корни белого шаманства. М., 1991.
• Тумунов Ж. Т. Ага и агинцы. Улан-Удэ, 1993.
• Нацов Г. Д. Материалы по истории и культуре бурят. Улан-Удэ, 1995. Ч. 1.

Ссылкалар

• Обряд «Обоо тахилга»
• Как правильно подготовиться к летним обрядам поклонения духам — хозяевам местности