Наа чылдағы чонға айланыс

Рувики тiп сайттаң

Наа чылдағы чонға айланыс — хайзы хазналарда хазна пазының алай правительство пазының чонға Наа чыл алнынҷа телевидение пастыра иділчеткен кибірліг айланыс. Анда Наа чылнаң алғыстазы, иртчеткен чылның хысхаҷах салтары паза чағдапчатхан чылға кӧріс пирілче.

Характеристика

Хазна пазының наа чылнаң айланызы жанры алғыстас жанрынаң пӱткен. Аның тархыны XVII чӱс чылдаң сығара пасталча. Хазна пазының наа чылнаң алғыстазы, тізең, XX чӱс чылда пасталча. Наа чыл айланызын оңарып, аның жанрын тіл саринаң ӱзӱрері XX—XXI чӱс чылларда килген. Андада пу кибірліг жанр читіре тӧстел парған паза телевидениенің наа чылдағы тӧреміл кӧзідии сетказына кірген[1].

Президенттің наа чыл айланызы — ол национальнай телевидениенің ӧӧн каналынҷа (алай нинҷе-де каналҷа) Наа чылның нинҷе-де пағат алнынҷа (кибірли 10-ҷа) апарылчатхан ӱлӱкӱн алнындағы улуғ нимес кӧзідіг. Наа чыл пасталар тузына орта тоозыл парар ӱчӱн, пазылған нименің пасталғаны секундаларҷа санал парған. Кӧзідімге, Россияда наа чылға пазылған айланыс куранттар сабызына орта тоозыл парча. 12 сабыс — Наа чыл чағдапчатханын кӧзітчеткен танығ. Кӱрген айының 1-ғы кӱнінде 00:00:00 сағатта Кремльдегі куранттар сабызын пастапчалар, 12-нің пастағы сабызы наа чылның наа хонығында 10 секунда пазынаң пасталча (00:00:10 сағатта).

Телеэфирнің хап-орта тузы нинҷе-де часха даа пасхалалча: іди, Польшада президенттің наа чыл алғыстазы тың аарлығ тіл алызарға тузаланылчатхан кирекке саналбинча, аннаңар кибірли 20:00 сағатта, иирдегі хабарлар сығарызы соонаң, кӧзіділче. Россия нинҷе-нинҷе час хурына чарылых, аннаңар наа чыл алғыстазы полған на регионда расписание хоостыра кӧзіділче (Белорусьта, тізең, пір ле час хуры, аннаңар президент чонны экраннаң пір туста, орты харааның нинҷе-де пағат алнынҷа, алғыстапча)[2]. Чазалған сыбы алай аның чардыхтары наа чыл айланыстарының кӧп сабазында парлар. Ол президенттін оң алай сол саринда турадыр, че пасха даа оңдайда кӧзіділ парча[3].

Ӱзӱріг

Президенттің наа чыл айланызын тіл алызарға кӧріл парған кирек чіли кӧрерге чарир. Андар, тізең, кирек чардыхтар кірчелер: искірігде адресант (хазна пазы) чонға наа чыл алғыстазы оңдайынаң медиаканалҷа национальнай тілнең искіріг пирерге харасча. Аны ысчатхан кізінің пӧгіні маңнаныстығ толдырылар ӱчӱн паза искірігні алчатхан кізі чоохты орта оңарып алар ӱчӱн, тілні чахсы пілерге кирек. Президенттің наа чыл айланызы сӧстер паза сӧстер чох оңдайҷа пӱдірілче, аның пӧгіні кирек салтар алары полча[4].

Наа чыл алғыстазы текзінің ӧӧн чардыхтары нацияның пӧзік паалалчатхан нимелері полча. Президент айланызында ағаа тӧстенче ирткен тусты — иртчеткен чылда полған киректерні паза аның алнындағы тархын чардыхтарын паалиры, ідӧк алнындағызын кӧрері — чағдапчатхан чылда ӧӧн кӧстеглерні паза халых пӧгіннерін турғызары. Ӧӧнінде, чон алнына сығарылған тексттер істі тоғырланыс модельінҷе пӱдірілче: хомай (сидік, иргі, пасха, хорғысты паза хомайны ағылчатхан, сын нимес) паза чахсы (чуртаста кирек, наа, пости, чахсы, тузалығ, сын). Автор саринаң чахсы чіли таныхталчатхан концепт, тіл саринаң тимнелче. Ол кӧп кізее пір саңай кӧзіділіп, адресаттың ибіркізін оңарчатханына «киріл парарға» кирек. Хазна пазының наа чыл алғыстазы текзінде Ада чир-суғ (Ада чир, Хазна), Пос полары, Піс (Нация), Сын, Чахсы, Хомай, Чахсы чуртас оңнағлар аарлығ полчалар. «Піс (Мин паза Сірер)) — Олар» ӧӧн гипероним дихотомиязына кӧп тӧстенче наа чыл айланызындағы президенттің паза чонның омалары, ідӧк ӱр ниместе полған паза алнында полар киректернің тоғыртын детерминанты[5].

Наа чыл айланызы тексттерін ӧӧнінде спичрайтерлер тимнепчелер, че оларны хазна пазы чаратча. Олох туста наа чыл айланызы текзінің пӱдірілген оңдайы авторның статузынаң палғалыстығ. Ол прай хазна ӱчӱн чылның салтарын идер полномочиеліг. Наа чыл айланызының адресады пір ниме чіли оңарылчатхан хазнаның прай кізілері, чон (политика кӧрістері санға алылбинча) полча. Адресанттың ӧӧн кӧстее исчеткен улусты нация чіли піріктірері, адресат полчатхан кӧп кізінің паза ысчатхан статустығ кізінің аразын чызыбызары полча, халғанҷызы президент ле нимес, ідӧк кізі, арғыс полча. Аннаңар интеграция оңдайы тузаланылча, ӧнетін танығлар санына «піс» сырай местоимениезі, хада полчатханын таныхтапчатхан сӧстер (хада прайзы, пістін, пірге, чон), хада-пірге полар тузалығ «постың», «пос кругы» тузалар полезін таныхтапчатхан сӧстер[6], «сӧбірені» таныхтапчатхан сӧстер кірчелер. Чоохтапчатхан субъектті таныхтапчатхан «мин» местоимение, ідӧк адресатты таныхтапчатхан «сірер», кибірли, тексттің алғыстас чардығында ла пол килчелер[7].

Президенттің наа чыл айланызындағы чарыдылчатхан чардығында, ідӧк чағдапчатхан чылның кӧстеглерін табарында, пастағы орында танығлар-квалификаторлар сыхчалар. Олар оңарчатхан полені (тузалығ, хорғыстығ, аар паза пасхазын) тӧстепчелер. Ідӧк танығлар-процессивтер сыхчалар. Олар профессиональнай иділістерні адапчалар. Ирт париған чыл сағыснаң чарыдылып паалалчатса, алнындағызын кӧрчеткені пурнада адресаттың кӧңніне тееп парарға кирек, адресат чоохтанчатхан кізее чахсы паарсирға кирек[8].

Филология наукаларының докторы Ж. Р. Сладкевич хазна пазының наа чыл айланызының пасхалалчатхан параметрлерін кӧзітче[9]:

  1. Чоох формазы: азынада пазылған паза специалисттер хабазиинаң тӱзеділген чоох;
  2. Чоох алысчаң сфера паза аның оңдайы: тиксі нация телевещаниезіне пазылған халых-политика, медия искірии;
  3. Сылтағ: Наа мӱчел чылы чағдапчатханы;
  4. Тіл алысчаң пӧгін: ӧӧн — пір тиксі пӧзік паалалчатхан нимелер хоостыра паза ӧӧн идеологияҷа нацияны піріктірері; хости парчатхан — тоозыл париған чылның салтарларын идері, алнындағы чылға кӧстеглер кӧр салары, чонны ӱлӱкӱннең алғыстиры, адресаттың кӧдірілік кӧңнің тыыдары;
  5. Адресант омазы/статузы: пӧзік ӱлгӱ тоғыстығ кізі — хазна пазы;
  6. Адресат омазы: хазнаның кізілері (тексттернің кӧп сабазында пір чӧптіг чіли кӧзіділче, чон);
  7. Нандырығ пиргені: адресат ӧрінерге кирек, Ада чир-сууна хынар, алғызын читірер кӧңніліг, тың ӧрчіліг поларға кирек паза пасхазы;
  8. Хайди даа пар полчатхан структура чардыхтары:
    1. Адресатха айланыс;
    2. Салтарны кӧзідері;
    3. Тоозылчатхан чылның салтарын идері;
    4. Алнындағы чылға пӧгіннер турғызары;
    5. Идеология паза чир-сууна хынар компоненттер;
    6. Ӱлӱкӱннең алғыстиры.
  9. Кибірліг оңдайы: наа чыл айланызы иділгенінең палғалыстығ, ол хаталча, пір туста иділче (телевидениенің национальнай каналларынҷа 31 декабрьда нинҷе-де пағат орта хараа алнынҷа кӧзіділче); кибірліг оңдайы пар (сыбы, куранттар сабызы, гимн, флаг паза пасхазы).

Пасха хазналардағы хазна пазының наа чыл айланызы

Австрия

Австрияда Наа чылда чонға президент айланча, канцлернің айланызы, тізең, национальнай ӱлӱкӱнде чарыс айының 26-ҷы кӱнінде кӧзіділче.

Армения

Арменияда 2019 чылдаң сығара Наа чылда чонға армян тілінең айланча премьер-министр. Аның алнында, хазна пос алынҷа полыбысхан тустаң сығара, аны республика президенті иткен.

Азербайджан

Азербайджанда наа чылда чонға кибірли айланча президент, ол хазна тілі, азербайджан тілінең чоох тутча.

Белоруссия

Белоруссияда Наа чылда чонға президент Александр Лукашенко айланча. Полған на чылда аны пірее темаа чарытча. Іди, 2003 чылның улуғ хырлас айының 31-ҷі кӱнінде аның чооғы «Тус — хус» адалған, 2016 чылда темазы «Прай ниме ам даа алнында» полған[10]. 1994—2012 чылларда наа чыл алғыстазы Минскте Беларусь Республиканың Президентінің Резиденциязында иділген. Дворец Независимости пӱдіріл парғанда, 2013 чылның улуғ хырлас айының 31-ҷі кӱнінде алғыстас айланызы аның чирінде иділген.

2017 чылның улуғ хырлас айының 31-ҷі кӱнінде Александр Лукашенконың  (орыс) (рус. 2017 чылдағы киректері паза чоохтары кӧзіділгеннер.

Великобритания

1923 чылда «Би-би-си» генеральнай директоры Джон Рейт Великобритания корольы V Георгты Христостың Тӧреен кӱнінде чонға айланыснаң сығарға чӧптеен, че король чаратпаан. Рейт ол сағысты хыйа итпеен, 1932 чылда V Георг Садринхемдегі резиденциязында Великобритания кізілеріне радио пастыра айланыс пас салған. Аның сӧстерін Редьярд Киплинг  (орыс) (рус. пас салған тимнеен. Аннаң пеер Британиядағы корольлар паза королевалар чыл сай чонны Кӧлееденең алғыстап сыхханнар. 1936 паза 1938 чылларда ла анзы иділбеен. (1936 чылның улуғ хырлас айынаң сығара 1952 чылның азығ айына теере устаан VI Георг 7 частығдаң сығара килегей тілліг полған). 1957 чылда II Елизаветаның Кӧлееде айланызы пастағызын на телевидениеҷе кӧзіділген.

Германия

Германияда 1970 чылдаң сығара наа чыл айланызынаң чон алнына канцлер сыхча. Федеральнай президент, хазна пазы полчатхан кізі, чонға Кӧлеедеде айланча. 1949—1969 чылларда пасха полған. 1952 чылда наа чыл айланызы телевидениеҷе кӧзіділген. Хынығ кирек пол парған 1986 чылның улуғ хырлас айының 31-ҷі кӱнінде, андада Das Erste телеканал Гельмут Кольның пылтырғы айланызын кӧзіт пирген. Телеканалның устағ-пастааның сӧстерінең, ол алҷаастығ кирек пол парған, 1987 чылның кӱрген айының 1-ғы кӱнінде Das Erste орта айланысты кӧзіт пирген.

Казахстан

Казахстанда телевидение пастыра чонға наа чыл айланызынаң кибірли хазна президенті сыхча, ол казах паза орыс тілінең чоох тутча.

Киргизия

Кыргызстанда чонға айланыснаң сыхча республика президенті, ол хырғыс паза орыс тіллерінең чоох тутча.

КНДР

2013 чылның кӱрген айының 1-ғы кӱнінде BBC News искіриинең, Корея Чон-Демократия Республиказының пазы 19 чыл аразына пастағызын на чон алнына телевидение пастыра наа чыл айланызынаң сыххан[11].

Польша

Польшада наа чыл айланызынаң президент сыхча.

Россия

Россияда Наа чылнаң айланысты Россия Федерациязының президенті итче.

Таджикистан

2000 чылларның ортызынаң сығара Таджикистанда наа чыл айланызын таджик тілінең хазна президенті итче.

Туркменистан

Туркменистанда наа чыл хараазында чонға айланыснаң сыхча пу хазнаның президенті. Ол чооғын туркмен тілінең тутча.

Узбекистан

Узбекистанда Ислам Каримов  (орыс) (рус. 1989—2016 чылларда хазнанаң устаан туста, хазнаның президенті телевидениеҷе наа чыл айланызынаң чон алнына сыхпаан. Президенттің алғыстазын наа чыл иирінде диктор хығырҷаң. Ӱлгӱге Шавкат Мирзиёев килгенде, телевидениенің кӧні палғалызынҷа чонға наа чыл айланызы иділ сыххан. Президент чонны пастап орыс тілінең алғыстапча, анаң узбек тілінең чоох тутча.

Украина

Украинада наа чыл айланызынаң Украина президенті сыхча. Иң кӧп, 10 хати, алғыстас сӧстерінең чон алнына Леонид Кучма сыххан. 2003 чылда аның пархазынаң паза адайынаң хада айланызы суурылған. Виктор Януковичтің чонға халғанҷы наа чыл айланызында 2013 чылның улуғ хырлас айының 31-ҷі кӱнінде пастағызын на Президентке чонның айланызы сығарылған[12][13].

Алған орын

  1. ↑ Сладкевич, 2016, с. 170.
  2. ↑ Сладкевич, 2016, с. 182.
  3. ↑ Сладкевич, 2016, с. 185.
  4. ↑ Сладкевич, 2016, с. 174.
  5. ↑ Сладкевич, 2016, с. 175—176.
  6. ↑ Сладкевич, 2016, с. 176—177.
  7. ↑ Сладкевич, 2016, с. 178.
  8. ↑ Сладкевич, 2016, с. 180.
  9. ↑ Сладкевич, 2016, с. 170—171.
  10. ↑ Новогодние обращения Президента Беларуси. UDF.BY. Дата обращения: 1 Кӱрген айы 2018. Архивировано из оригинала 1 Кӱрген айы 2018 года.
  11. ↑ North Korea’s Kim Jong-un makes rare new year speech. Дата обращения: 19 Кӧрік айы 2013. Архивировано 19 Хосхар айы 2013 года.
  12. ↑ Васильева, Мария. От Кравчука до Порошенко. Поздравления украинских президентов. Интернет-издание «Гордон» (1 Кӱрген айы 2015). — Публикации. Дата обращения: 22 Улуғ хырлас айы 2016. Архивировано 23 Улуғ хырлас айы 2016 года.
  13. ↑ Герасимюк, Елизавета. История новогодних обращений президентов Украины. Телеканал новостей «24» (31 Улуғ хырлас айы 2014). — Новости. Дата обращения: 25 Улуғ хырлас айы 2016. Архивировано 26 Улуғ хырлас айы 2016 года.

Литература

Алған орны - https://kjh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Наа_чылдағы_чонға_айланыс&oldid=145209