Тиксі тилекейдегі диабеттең тоғыр кӱресчең кӱн
| Тиксі тилекейдегі диабеттең тоғыр кӱресчең кӱн | |
|---|---|
| Тиксі тилекейдегі диабет кӱнінің логотибі | |
| Тип | ООН-ның чоннар аразындағы кӱні |
| Тузазы | Сахар диабедінің сурығларына, аның профилактиказына, ирте ағырығны ілезіне сығарарына паза аны имниріне чонның хайиин тартары; ағырығның тарапчатхан синін, ол хазыхха хорғысты ағылчатханын чонға искірері |
| Тӧстелген | Канаданың учёнайы инсулинні асхан кізілернің пірсі Фредерика Бантингтің тӧреен кӱніне чарыдып |
| Тӧстегҷі | Чоннар аразындағы диабет федерациязы (IDF) паза Тиксі тилекейдегі хазых хайраллаҷаң пірігіс (ВОЗ): 2007 чылдаң сығара ООН-ның хойнында ООН-ның Ӧӧн Ассамблеязының 2006 чылның улуғ хырлас айының 20-ҷі кӱнінде сыххан A/RES/61/225 № резолюция хоостыра иртірілче |
| Таныхталчатхан орны | ООН-ға кірчеткен хазналарда, тилекейнің 160 азыра хазназында имнег, ӱгредіг учреждениелері, диабеттең ағырчатхан чыындылар |
| Кӱні | кічіг хырлас айының 14-ҷі кӱні |
| Таныхталчатханы | Ханда сахар синін тикке синирі, ВОЗ-тың паза IDF конференцияларын, ӱгредіг лекцияларын, чонға полызығ пирҷең марафоннарны иртірері, школаларда паза социальнай сетьтерде чарыдығлығ тоғыс апарары |
Тиксі тилекейдегі диабеттең тоғыр кӱресчең кӱн (орыс. Всемирный день борьбы с диабетом), ( ООН-ның пасха хазна тіллерінде: англ. World Diabetes Day, араб. اليوم العالمي لمرضى السكري, исп. Día Mundial de la Diabetes, хыд. 世界糖尿病日, фр. Journée mondiale du diabète ) — чыл сай кічіг хырлас айының 14-ҷі кӱнінде Тиксі тилекейдегі хазых хайраллаҷаң пірігіс, Чоннар аразындағы диабет федерациязы, Піріккен нацияларның пірігізі хойнында иртірілчеткен чоннар аразындағы килкім пастағ. Пу кӱн Фредерик Бантингтің тӧреен кӱнінде таныхталча, ол инсулинні асхан кізілернің пірсі полча[1][2][3][4][5][6][7][8][9][10].
Ӱлӱкӱннің пӧгіні — сахар диабедінеңер чонға искірері, ол санда аның улғаадызынаңар, ағырығны ирте ілезіне сығарарынаңар, имнирінеңер, профилактика иртірерінеңер, ідӧк тилекейде диабетті таратпас пӧгіннең хада-пірге тоғыс апарарынҷа хығыртығ идері[2][3][11][10][12][8].
Тархын
Тиксі тилекейдегі диабет кӱнін Чоннар аразындағы диабет федерациязы паза Тиксі тилекейдегі хазых хайраллаҷаң пірігіс 1991 чылда тӧстебіскеннер. Ол диабет ағырии ӧсчеткеніне нандырығ полған, чоннар аразындағы синде анынаң тоғыр хада-пірге кӱрезігні апарары киректелген. 2006 чылда ООН-ның Ӧӧн Ассамблеязы Тиксі тилекейдегі диабеттең тоғыр кӱресчең кӱнні ӧнетін резолюциянаң пічікке кирген, 2007 чылдаң сығара ӱлӱкӱн ООН-ның хойнында иртірілче. Анзы ӱлӱкӱнге тиксі тилекейде хазна политиказына паза хазых хайраллаҷаң системаа теелерге хоза кӱс пирген[3][13][4][14][6][8][9].
Таныхталчатхан кӱні — кічіг хырлас айының 14-ҷі кӱні — Фредерик Бантингтің (1891—1941) тӧреен кӱнінең палғалыстығ, учёнай Чарльз Бестнең паза Джон Маклеоднаң хада 1921 чылда инсулинні тапхан. Анзы ағырығны хайығда тудып, миллионнар кізее хабас пирерге оңдай пирген[15][3][10][2][16].
Ӱлӱкӱннің тании — кӧк тегілек: ол тилекейдегі диабет сообществозының хада-пірге полчатханын кӧзітче, кӧк — чонны піріктірчеткен тигір ӧӧ паза ООН-ның флагының ӧӧ, тегілек — чуртастың паза хазыхтың тании[14][8].
Туза
Тиксі тилекейдегі диабеттең тоғыр кӱресчең кӱн хазых хайраллаҷаң кирекке уғаа кирек ниме, XXI чӱс чылда ол чуғынҷах нимес аразында ӧӧн ағырығлар санына кірче[12][17][18][19][20]. Ӧлімге паза кинекке ағылчатхан онкология, хан системазының ағырығлары соонаң ӱзінҷі орында турча[12].
ВОЗ-тың паза Чоннар аразындағы диабет федерациязының танығларынаң, тилекейде диабеттіг чуртапчатхан улуғлар саны 800 миллион кізі ас парған, анзы 1990 чылдағызынаң тӧрт хати кӧп[21][22]. 1990 чылдаң 2022 чылға теере улуғлар аразында ағырығның тарааны 7 % сығара 14 % теере ӧс парған[21]. Эксперттер сананызынҷа, 2050 чылға теере диабеттіг кізілер саны 1, 3 кізее чит парар, тилекейдегі полған на читінҷі кізі ол ағырығнаң хада чуртир[23][24][25].
2006 чылда ООН-ның Ӧӧн Ассамблеязы сахар диабеді хоостыра ӧнетін резолюция алыбысхан. Анда ағырығның табырах тарапчатханы тилекейдегі чонға улуғ хорғыс чіли чарлалған[6][17][20][26]. Резолюция ООН-ға кірчеткен хазналарны диабеттең тоғыр тоғысты апарарға, профилактика апарҷаң паза ағырығны имнеҷең национальнай кӧстеглерні тимнирге хығырған[17][6][19].
Чыл сай диабеттең миллионнар кізі ӱреп парча, 2015 чылда 5 миллион кізі ӱреен[27][26]. 2019 чылда диабеттің ӱчӱн 1,5 миллион кізі ӱреен[28][19]. 30 частаң улуғ 450 миллионҷа кізі имнег чох халчатханы хорғыс ағылча, анзы 1990 чылдағызынаң 3,5 хати кӧп, оларның 90 % ортымах паза тӧбін парыстығ хазналарда чуртапчалар[21][22].
Тиксі тилекейдегі диабеттең тоғыр кӱресчең кӱннің пӧгіні — чонға ағырығдаңар, аның тарапчатханынаңар, профилактика иртірерінеңер, ирте ілезіне сығарарынаңар паза имнирінеңер читірері полча[27][12][29][20][30].
Мероприятиелер
Тиксі тилекейдегі диабеттең тоғыр кӱресчең кӱн — тилекейнің 160 азыра хазназында диабеттеңер искірҷең килкім кампания полча. Пу кӱннерде чарыдығлығ паза профилактика чӧрімнері, наука конференциялары, имненчеткен улусха занятиелер, флешмобтар, спорт марафоннары, азых скринингтер, кӧзідіглер, интерне-марафоннар иртірілчелер. Чоннар аразындағы диабет федерациязы чыл сай кампанияның темазын адапча[9][3][31][32][7][8][2].
Имнег тураларында, имнег кіннерінде паза школаларда тикке істезіглер апарылчалар, хандағы сахар сині синелче, эндокринологтар консультациялары иртірілчелер, олғаннарға паза іҷе-пабаларға мероприятиелер апарылчалар. Кӧп хазналарда ол пастаға килкім имнег ассоциациялары, пациенттерге полызығ пирҷең чыындылар хозылчалар[10][3][1][12][7][8].
Россияда
Россияда кічіг хырлас айының 11-17 кӱннерінде кибірли диабеттең тоғыр кӱресчең неделя иртче. Имнег пірігістері паза халых пірігістері килкім профилактика мероприятиелерін, скрининг итчең чӧрімнер, флешмобтар иртірчелер, ӱгредіг лекцияларын, уроктар, пресс-конференциялар апарчалар, олғаннарға, саарбахтарға паза азах аар ипчілерге чӧрімнер иртірчелер[33][34][31][35][36].
Хазых хайраллаҷаң министерствоның паза хазнаның килкім эндокринология кіннерінің хабазиинаң имҷілерге семинарлар, конференциялар, эндокринология киреендегі ӧӧн специалисттернең тоғазығлар иртірілчелер. «Диабет сахар нимес» чӧрімнер паза профилактика уроктары кічіг класстар паза школаа чӧргелектер дее аразында апарылчалар[35][37][31].
Федеральнай проект хоостыра «диабет школазы», сахарны синеҷең паза инсулинотерапияны апарҷаң оңдайларны алғытчаң программалар тиліпчелер. Ідӧк волонтёр-имҷілерні диабет паза хазых чуртас сурығларына ӱгретчең ӱгредіг апарылча[36][31][35]. Россия чоннар аразындағы чарыдығлығ пастағларда араласча, ідӧк ВОЗ-тың паза IDF кампанияларына паза фленшмобтарына национальнай паза регионнар синінде хозылча[31][34][5][9].
СМИ-да тарадары
Тиксі тилекейдегі диабеттең тоғыр кӱресчең кӱннеңер федеральнай паза регионнардағы СМИ-ларда чоохталча. Наука институттарынаң, эндокринология кіннерінең, имҷі-эксперттернең, Минздрав кізілерінең чонға полызығ пирҷең пірігістернең пресс-конференциялар иртчелер. Телевидение, радио, онлайн-платформалар, интернет-изданиелер, медийнай блогерлер — диабет ағылчатхан хорғыстаңар, ағырығны ирте ілезіне сығарарынаңар, наа терапия оңдайларынаң чонға искірчелер[36][8][10][33][35][16][38].
Диабеттең тоғыр кӱресчең кӱннің тании — кӧк тегілек — баннерлерде, социальнай рекламаларда, интернет-порталларда, социальнай сетьтерде кӧзіділче[36][31][37][8][9][7].
Темалар
Чоннар аразындағы диабет федерациязы чыл сай Тиксі тилекейдегі диабеттең тоғыр кӱресчең кӱннің темазын адапча:
| Чыл | Тема | Англия тілінде | Алған орын |
|---|---|---|---|
| 2007—2008 | Олғаннар паза саарбахтар | Children and Adolescents | [39] |
| 2009—2013 | Ӱгредіг паза диабеттің профилактиказы | Diabetes Education and Prevention | [39] |
| 2014—2016 | Хазых чуртас оңдайы паза диабет | Healthy Living and Diabetes | [40] |
| 2017 | Ипчілер паза диабет: алнындағы хазых чуртасха правобыс | Women and Diabetes — Our right to a healthy future | [41] |
| 2018 | Сӧбіре паза диабет | Family and Diabetes | [42] |
| 2019 | Диабет: сӧбіреңні хайралла | Diabetes: Protect Your Family | [13] |
| 2020 | Медсестра паза диабет | The Nurse and Diabetes | [43] |
| 2021—2023 | Диабетті имнеҷең оңдайлар | Access to Diabetes Care | [44] |
| 2024—2026 | Диабет паза чахсы чуртас | Diabetes and Well-being | [45][46] |
Тӧӧй ӱлӱкӱннер
Чоннар аразындағы календарьда тӧӧй кӱннерге Тиксі тилекейдегі чӱрек кӱні, Тиксі тилекейдегі инсультаң тоғыр кӱресчең кӱн, Тиксі тилекейдегі рактаң тоғыр кӱресчең кӱн кірчелер. Ідӧк чуғынҷах нимес эпидемияларның профилактиказына паза хазыхты пиктиріне чарыдылған кӱннер парлар. Андағох национальнай кампаниялар Европаның, Алтынзархы паза Ӱстӱнзархы Американың, Азияның паза Африканың хазналарында иртчелер[7][8][9].
Алған орын
- ↑ 1 2 Емельянов А.О. Всемирный день больного сахарным диабетом // Сахарный диабет : журнал. — 2008. — 15 декабря (т. 11, № 4). — С. 96–97. — ISSN 2072-0378. Архивировано 4 Ӱртӱн айы 2025 года.
- ↑ 1 2 3 4 World Diabetes Day 2024 (амер. англ.). www.who.int. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 8 Хандых айы 2025 года.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 Емельянов А.О. Всемирный день диабета // Сахарный диабет : журнал. — 2009. — Т. 12, № 4. — С. 124—125. — ISSN 2072-0378.
- ↑ 1 2 Nations, United. Всемирный день борьбы с диабетом | Организация Объединенных Наций, United Nations. Дата обращения: 16 Чарыс айы 2025.
- ↑ 1 2 Всемирный день борьбы с диабетом | KM.RU. www.km.ru. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025.
- ↑ 1 2 3 4 Всемирный день борьбы с диабетом | ГБУЗ ПККБ1, ГБУЗ ПККБ1 (8 Кічіг хырлас айы 2022). Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025.
- ↑ 1 2 3 4 5 World Diabetes Day 2024 and Diabetes Awareness Month - Orange Biomed, Orange Biomed (14 Кічіг хырлас айы 2024). Дата обращения: 16 Чарыс айы 2025.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 World Diabetes Day 2024 | Healthwatch Westminster (англ.). www.healthwatchwestminster.org.uk. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 Know more and do more for diabetes at work (англ.). worlddiabetesday.org. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025.
- ↑ 1 2 3 4 5 Всемирный день борьбы с диабетом. Дата обращения: 16 Чарыс айы 2025.
- ↑ Всемирный день борьбы с диабетом | ГНЦ РФ ФГБУ «НМИЦ эндокринологии им. академика И.И. Дедова» Минздрава России. www.endocrincentr.ru. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025.
- ↑ 1 2 3 4 5 Всемирный день борьбы с диабетом | ГБУ РО (неопр.). rostov-ob2.ru. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025.
- ↑ 1 2 Fatemeh Bandarian, Bagher Larijani. World diabetes day: celebrating two decades of Progress in combating diabetes and its complications in Iran (англ.) // Journal of Diabetes & Metabolic Disorders. — 2019-11-26. — Vol. 18, iss. 2. — P. 743–745. — ISSN 2251-6581. — doi:10.1007/s40200-019-00470-7. Архивировано 27 Кічіг хырлас айы 2025 года.
- ↑ 1 2 14 ноября — Всемирный День борьбы с диабетом — ГАУЗ ГКБ 2 (неопр.). gkb2-74.ru. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 24 Азығ айы 2024 года.
- ↑ D. V. Kurkin, D. A. Bakulin, A. I. Robertus, Yu. A. Kolosov, I. S. Krysanov, E. I. Morkovin, A. V. Strygin, J. V. Gorbunova, I. E. Makarenko, R. V. Drai, E. V. Makarova, E. V. Pavlova, R. А. Kudrin, O. V. Ivanova. Evolution of insulin therapy: past, present, future (англ.) // Problems of Endocrinology. — 2024-01-24. — Vol. 69, iss. 6. — P. 86–101. — ISSN 0375-9660 2308-1430, 0375-9660. — doi:10.14341/probl13251. Архивировано 27 Азығ айы 2025 года.
- ↑ 1 2 14 ноября Всемирный день борьбы с диабетом. СПб ГБУЗ «Городская больница №15» (14 Чарыс айы 2022). Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025.
- ↑ 1 2 3 https://devmastery.ru. 14 ноября — Всемирный день борьбы против диабета. pnd1.ru. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 22 Кӧрік айы 2025 года.
- ↑ Сахарный диабет – эпидемия XXI века! Часть 1. Мать и дитя. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 21 Хандых айы 2025 года.
- ↑ 1 2 3 Диабет (неопр.). www.who.int. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 27 Ӱртӱн айы 2025 года.
- ↑ 1 2 3 Всемирный День борьбы с сахарным диабетом — Александро-Мариинская (неопр.). amokb.minzdravao.ru. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 21 Хосхар айы 2025 года.
- ↑ 1 2 3 Четырехкратное увеличение числа случаев заболевания диабетом во всем мире за последние десятилетия требует неотложных мер (неопр.). www.who.int. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 29 Хосхар айы 2025 года.
- ↑ 1 2 Издательский дом "АБВ-пресс" - Новости. abvpress.ru. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 12 Сілкер айы 2025 года.
- ↑ «Число пациентов с диабетом в мире вырастет к 2050 году до 1,31 млрд» Медвестник. medvestnik.ru. Дата обращения: 17 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 17 От айы 2025 года.
- ↑ «Сладкая эпидемия»: к 2050 году число диабетиков на планете достигнет 1,3 млрд. Можно ли победить болезнь, незаметно ставшую одной из главных угроз человечества, Московские новости (23 Хандых айы 2023). Дата обращения: 16 Чарыс айы 2025.
- ↑ Диабет пошел на мировой рекорд, Коммерсантъ (27 Хандых айы 2023). Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025.
- ↑ 1 2 Resolution on Diabetes Mellitus from United Nations organization // Diabetes mellitus. — 2007-03-15. — Т. 10, вып. 1. — С. 2–3. — ISSN 2072-0351 2072-0378, 2072-0351. — doi:10.14341/2072-0351-5906.
- ↑ 1 2 14 ноября — Всемирный день борьбы против диабета » ФГБУ «НМИЦ им. В. А. Алмазова» Минздрава России (неопр.). www.almazovcentre.ru. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 30 Хандых айы 2017 года.
- ↑ Administrator. ВОЗ. Информационный бюллетень. Ноябрь 2021 - «Социальные аспекты здоровья населения» электронный научный журнал. vestnik.mednet.ru. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 15 От айы 2025 года.
- ↑ Super User. 14 ноября - Всемирный день борьбы с сахарным диабетом (неопр.). poliklinika117.ru. Дата обращения: 17 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 23 Хосхар айы 2025 года.
- ↑ 14 ноября - Всемирный день борьбы с сахарным диабетом | Государственное бюджетное учреждение Ростовской области "Городская поликлиника №5" в г. Ростове-на-Дону. www.policlinic5.ru. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 О проведении 14 ноября 2024 года Всемирного Дня борьбы с сахарным диабетом. Неделя борьбы с диабетом 11-17 ноября 2024 года - Центр общественного здоровья и медицинской профилактики, Центр общественного здоровья и медицинской профилактики. Дата обращения: 17 Кічіг хырлас айы 2025.
- ↑ WDD around the world (англ.). worlddiabetesday.org. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 15 Хандых айы 2025 года.
- ↑ 1 2 В России проходит неделя борьбы с диабетом, veradmgo.ru. Дата обращения: 17 Кічіг хырлас айы 2025.
- ↑ 1 2 О проведении с 11 ноября по 17 ноября 2024 года Недели борьбы с диабетом. gdp3.medicalperm.ru. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 1 Сілкер айы 2025 года.
- ↑ 1 2 3 4 Волонтеры-медики проведут Всероссийскую акцию «Диабет – не сахар» (13 Кічіг хырлас айы 2023). Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025.
- ↑ 1 2 3 4 Пресс-конференция "14 ноября – Всемирный день борьбы с диабетом" - Агентство социальной информации, Агентство социальной информации. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025.
- ↑ 1 2 Всероссийская акция «Диабет не сахар», приуроченная к Всемирному дню борьбы с сахарным диабетом. VK. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025.
- ↑ Во Всемирный день борьбы с диабетом в России проходит масштабная акция диагностики. Новости. Первый канал (неопр.). Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 8 Ӱртӱн айы 2022 года.
- ↑ 1 2 IDF. World Diabetes Day (англ.). www.diabsite.de. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 15 От айы 2025 года.
- ↑ Seyed Seifollah Beladi-Mousavi and Bahman Bashardoust and Hamid Nasri and Ali Ahmadi and Zahra Tolou\_Ghamari and Shabnam Hajian and Sara Torkamaneh. The theme of the world diabetes day 2014; healthy living and diabetes; a nephrology viewpoint (англ.) // Journal of Nephropharmacology : журнал. — 2014. — No. 3. — P. 43–45.
- ↑ World Health Organization. World Diabetes Day 2017 supports women's rights to a healthy future (англ.). www.emro.who.int. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025.
- ↑ SureshK Pandey, Vidushi Sharma. World diabetes day 2018: Battling the Emerging Epidemic of Diabetic Retinopathy (en-US) // Indian Journal of Ophthalmology. — 2018. — Т. 66, вып. 11. — С. 1652. — ISSN 0301-4738. — doi:10.4103/ijo.ijo_1681_18.
- ↑ PAHO. World Diabetes Day 2020 (англ.). www.paho.org (2020). Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 23 Ӱртӱн айы 2025 года.
- ↑ World Diabetes Day 2023 (англ.). www.diabetessociety.com.au (2023). Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 10 Орғах айы 2025 года.
- ↑ World Diabetes Day (амер. англ.). www.who.int. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 15 Кӱрген айы 2025 года.
- ↑ World Diabetes Day 2025 (англ.). www.diabetessociety.com.au (2025). Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025.