Тиксі тилекейдегі СПИД ағырығдаң тоғыр кӱресчең кӱн

Рувики тiп сайттаң
Сыныхталған статья
AidsRusStamp1993.jpg

Тиксі тилекейдегі СПИД ағырығдаң тоғыр кӱресчең кӱн (орыс. Всемирный день борьбы со СПИДом) — ООН-ның улуғ хырлас айының пастағы кӱнінде таныхталчатхан чоннар аразындағы кӱні. Кізілерге ВИЧ пандемиязынаңар пілістерін ӧскірерге коріл парған кӱн.

Ідӧк ағырығдаң ӱреен кізілерні хумартхылаҷаң кӱн полча. 1996 чылдаң сығара ВИЧ/СПИД-ча ООН-ның Піріктірілген программазынҷа (ЮНЭЙДС) таныхталча. Пу кӱнде тиксі тилекейде чарыдығлығ, диагностика иртірҷең паза хумартхы чӧрімнер иртірілчелер. Ӱгренҷілернің парадтары, культура программалары, конференциялар, тоғазығлар иртчелер. ВИЧ-ха хаптырғаннарнаң тоғынчатхан имнег киреендегі паза социальнай специалисттер посты хайраллаҷаң оңдайлардаңар чоохтапчалар. Пу кӱнде чарыдығлығ лекциялар хығырылчалар, кӧп имнег тураларында ВИЧ-ты ілезіне сығарҷаң тикке сыныхтағлар апарылчалар. Мындағ хайығ кізілерге, хорыхпин, сыныхтағлар иртерге, имненерге паза пу кирекке сӧбірені паза арғыстарны тартарға полысча. Пу кӱннің тании V таныға тӧӧй оралған хызыл чалама полча[1][2].

Статистика

ЮНЭЙДС паалағларынаң 2023 чылда (тиксі тилекейде)[3]:

  • 39 000 000 кізі ВИЧ-тығ чуртапча (оларның 37 500 000 кізізі 15 частаң улуғ паза 0-даң 14 часха читіре 1 500 000 пала);
  • 1 300 000 ВИЧ-ты 2022 чылда чухтырып алған;
  • 630 000 кізі СПИД-таң 2022 чылда ӱреен, 40 400 000 — эпидемия пасталғаннаң[3].

2022 чылда ВИЧ-тығ чуртапчатхан прай кізілернің 86 % ағырығдаңар пілгеннер. Оларның 89 % имненҷең оңдайлығ полғаннар, ретровирустаң тоғыр терапияны  (орыс) (рус. ирткеннернің 93 % вирус нагрузказы хызырылған[3].

2022 чылда Россияда пір чӱс муң кізі аразында ВИЧ чуғынҷахтығ 43,29 кізі табылған. Ол 2021 паза 2020 чылдағы саннарнаң 3,8 % кӧп саналча, че алнындағы чыллардағыларнаң асхынах[4].

2023 чылның улуғ хырлас айының 31-ҷі кӱніне танығларҷа, Россияда[5]:

  • 1 692 795 — лабораторияда киречілелген ВИЧ-тығ кізінің тиксі саны;
  • 58 740 кізі 2023 чылда ВИЧ-ты чухтырып алған;
  • пандемияның прай тузына 495 385 кізі ӱреен.

Эксперттер танығларынаң, ВИЧ-тығ чуртапчатхан Россияның 300 муң чуртағҷызы ағырығдаңар пілбинче[6].

Пӧгіннер

СПИД-таң тоғыр кӱресчең кӱнні Тиксі тилекейдегі хазых хайраллаҷаң пірігістің паза ООН-ның Генеральнай Ассамблеязының чарадиинаң 1988 чылда тӧстелген[7]. Ол ВИЧ/СПИД эпидемиязын тохтадар пӧгіннең, СПИД-таңар, ағырығны таратчатхан, аны имнир оңдайлардаңар искірерге кӧріл парған[1]. Пу улуғ сидіксіністең тоғыр кӱрезігні чоннар аразында пір чӧптіг полып апарарға[8], тилекейдегі прай кізілерге чоннаң ВИЧ-тығ чуртапчатхан кізілерге хабазарға[9], паза ВИЧ-статустығ кізілерні хыйыхтыбасха хығырча[10].

Пу кӱнде ВОЗ партнерлары полчатхан хазна паза кізі холындағы пірігістерге паза кізілерге кӧп арах ВИЧ паза СПИД профилактиказын апарарға паза имнирге, пандемия статузынаңар искірігні тарадарға паза ағырығ кізілерні кӧрерге хабасча[8].

Тархын

Пу кӱнні тӧстир сағыс 1988 чылда пол килген, ағырығ сығыс килгеннең ол туста тӧрт чыл ирт парған полған[11]. Аны тӧстир чӧпнең Джеймс Банн (James W. Bunn) паза Томас Неттер (Thomas Netter) сыхханнар. Ол туста олар Женевада ВОЗ-ха кірчеткен СПИД-таң тоғыр кӱресчең Глобальнай программаның халых искіриинің специалисттері полғаннар[12].

1988 чылда США-да 1981 чылның хандых айынаң сығара пічікке кирілген 65 780 ағырығ кізілернің 37 195 пациенті ӱреен. Вирус тарадылған, пір муң азыра тоғырланчатхан кізі Ас-тамах паза имнер качествозын санитарнай хайығда тутчатхан устаныстың штаб-квартиразын холға кирген (Хазых хайраллаҷаң министерство), іди олар пу ағырығдаң тоғыр имнер суриин пӧгерге сурынғаннар. Ол туста пір им полған — искіріг. США-да ВИЧ темазын апарған пастағы телевидение хабарҷызы Банн пілген: ВИЧ-таңар паза СПИД-таңар пілістер посты хайраллап аларға полыс пирерлер. Че анзын толдырарға ниик полбаан, тайма искіріглер, хорыхханы уғаа табырах тарадылған. Аннаңар сидік сурығдаңар чонға искірері, аны пӧкчең оңдайның чардығы полған[11].

Баннаң Неттер СПИД пандемиязына хайығ тартханнар. ВИЧ улуғ-кічіглерге, ипчі-иреннерге хорғыс ағылчатханын таныхтааннар. СПИД-ты істезер халых хабазиин тыыдар пӧгіннең, Банн паза Неттер тиксі тилекейде пу ағырығдаң ӱреен паза анынаң ирееленген кізілерні хумартхылирға хығырғаннар[13]. Баннаң Неттер ол сағыснаң СПИД-таң тоғыр кӱресчең Глобальнай программаның (ЮНЭЙДС) директоры доктор Джонатан Маннаң ӱлескеннер. Доктор Манн ол концепциянаң чарасхан, аны иртҷең кӱн хоостыра чӧп пирген[2].

Банн танығлығ кӱнні 1-ғы декабрьға килістірген. Андада 1988 чылдағы США президентінің табығлары паза Кӧлееде аразында хабарларны толдырарға паза кидеркі СМИ-ның хайиин тартыл алар килістіре оңдай полған[13]. Манның сағызынаң, пу кӱнні сағыста тударға аар нимес, ол хазналарның пасха ӱлӱкӱннеріне киліспинчеткен[2].

ВИЧ/СПИД-ча ООН-ның піріктірілген программазы (ЮНЭЙДС) 1996 чылда чуртасха кирілген, амғы туста ВИЧ-таң тоғыр тилекейдегі чӧрімнең устап парча. Ол чоннар аразындағы, регион, национальнай паза орындағы синнерде тоғынча[14]. ЮНЭЙДС Тиксі тилекейдегі СПИД-таң тоғыр кӱресчең кӱнні тимнеп апарған аның тӧстелгенінең 2004 чылға теере. 2004 чылдаң сығара аны апар сыххан алынҷа пол парған Тиксі тилекейдегі СПИД-ча кампания  (орыс) (рус.[15].

Тании

1991 чылда Тиксі тилекейдегі СПИД ағырығдаң тоғыр кӱресчең кӱннің тании — хызыл чалама пол килген. Аның тузазы — СПИД суриин оңарчатханы, ачыныс, хабазығ паза ағырығны чиңіп аларына ізеніс. Аның авторы хоосчы Франк Мур полча, ол сағысты таратхан «Visual AIDS» хоосчылар ӧмезі. Пос реклама чазынында олар пасханнар: «Узуны 6 см хызыл чаламаны кизіп, ӱстӱндегі чардығында тискер „V“ иде ораабызыңар. Хаптырғаснаң кип-азахха хаптыр салыңар». Пу танығ ВИЧ темазына чарыдылған чӧрімнерде тузаланылча[7].

1988 чылда Тиксі тилекейдегі СПИД ағырығдан тоғыр кӱресчең кӱнні кирген пастағ кирек, ол чонға паза ӱлгӱге ВИЧ ам даа парын таныхтапча[9]. Прай хазналар алнында улуғ пӧгін турча — хада-пірге тудынып, ВИЧ-чуғынҷахтың эпидемиязын 2030 чылға тохтадарға[10].

Алған орын

  1. ↑ 1 2 Всемирный день борьбы со СПИДом в 2023 году: история и традиции. Комсомольская правда. Дата обращения: 5 Улуғ хырлас айы 2025.
  2. ↑ 1 2 3 Observing World AIDS day (англ.). jebmh. Дата обращения: 5 Улуғ хырлас айы 2025.
  3. ↑ 1 2 3 Информационный бюллетень ⁠— Глобальная статистика по ВИЧ. UNAIDS. Дата обращения: 5 Улуғ хырлас айы 2025.
  4. ↑ ВИЧ-инфекция в Российской Федерации на 31 декабря 2022 г. Федеральная служба по надзору в сфере защиты прав потребителей и благополучия человека. Дата обращения: 5 Улуғ хырлас айы 2025.
  5. ↑ ВИЧ на минималках, Коммерсантъ (25 Кічіг хырлас айы 2024). Дата обращения: 5 Улуғ хырлас айы 2025.
  6. ↑ 1 декабря - Всемирный день борьбы со СПИДом. Роспотребнадзор. Дата обращения: 5 Улуғ хырлас айы 2025.
  7. ↑ 1 2 1 декабря — Всемирный день борьбы со СПИДом. ФГБУ «НМИЦ им. В. А. Алмазова» Минздрава России. Дата обращения: 24 Кічіг хырлас айы 2023.
  8. ↑ 1 2 1 декабря — Всемирный день борьбы со СПИДом. Всемирная организация здравоохранения. Дата обращения: 24 Кічіг хырлас айы 2023.
  9. ↑ 1 2 Всемирный день борьбы со СПИДом. unaids. Дата обращения: 24 Кічіг хырлас айы 2023.
  10. ↑ 1 2 1 декабря — Всемирный день борьбы со СПИДом. Фонд социально-культурных инициатив. Дата обращения: 24 Кічіг хырлас айы 2023.
  11. ↑ 1 2 'We Need a Day.' Meet the Man Who Helped Create World AIDS Day (англ.). Time USA. Дата обращения: 24 Кічіг хырлас айы 2023.
  12. ↑ Melissa Block. How World AIDS Day Began (англ.). NPR (1 Улуғ хырлас айы 2011). Дата обращения: 24 Кічіг хырлас айы 2023.
  13. ↑ 1 2 Inventors of World AIDS Day: James Bunn and Thomas Netter (англ.). WHYY (30 ноября 2011). Дата обращения: 24 ноября 2023.
  14. ↑ Прекращение эпидемии СПИДа к 2030 году. unaids. Дата обращения: 24 Кічіг хырлас айы 2023.
  15. ↑ Конференции | ВИЧ/СПИД. Организация Объединённых Наций. Дата обращения: 24 Кічіг хырлас айы 2023.

Ссылкалар

Алған орны - https://kjh.ruwiki.ru/w/index.php?title=Тиксі_тилекейдегі_СПИД_ағырығдаң_тоғыр_кӱресчең_кӱн&oldid=127769