Сарығ хайах

Тузаланылған материаллар

Б. Н. Ельциннің адынаң Президент библиотеказынаң алылғаннар

Пу статьяда Б. Н. Ельциннің адынаң Президент библиотеказының чыындызының
материаллары тузаланылча

Сарығ хайах
Тип	Чон паза христиан
Пасха	Хайах неделязы
Ідӧк	Сыр читі кӱні (тигір.)
Тузазы	хысхыны ӱдезері
Таныхталчатхан орны	іскеркі славяннар
Пасталғаны	Мясопуст соонаң пас кӱннең пасти
Тоозылғаны	Пыро тасталҷаң кӱн
Кӱні	Хызыл нымырха алнындағы сигізінҷі неделя
2025	11 Азығ айы (24 Азығ айы) сығара 17 Азығ айы (2 Кӧрік айы) теере
2026	3 Азығ айы (16 Азығ айы) сығара 9 Азығ айы (22 Азығ айы) теере
2027	23 Азығ айы (8 Кӧрік айы) сығара 1 Кӧрік айы (14 Кӧрік айы) теере
Таныхталчатханы	чон кӱледі
Кибiрлер	плине пызырары, сырниктер пызырары, варениктер идерш, ааллап чӧрері, стол кистінде пайрамниры, соорлығ паза соорыҷахтығ чылары, хубулары, Сарығ хайағ харандызын ӧртирі
Палғалыстығ	Илбек Оразанаң
Медиафайлы на РУВИКИ.Медиа

Сарығ хайах (орыс. Ма́сленица) — іскеркі славяннарның часхыда таныхталчатхан чон ӱлӱкӱні. Илбек Ораза алнындағы неделя тооза таныхталча, тигіриб календарьының Сыр читі кӱніне килісче. Кибірліг католик паза протестант хазналарында таныхталчатхан Пыро тасталҷаң позырахха (орыс. Жирный вторник) паза карнавалға килісче. Сарығ хайах ӱлӱкӱннің кибірлерінде христиан алнындағы чардыхтар хайраллал халғаннар.

Сарығ хайахты таныхтаҷаң тус полған на чыл Хызыл нымырха ӱлӱкӱнін таныхтиры хоостыра алысча. 2026 чылда Сарығ хайах неделязы азығ айының 16-ҷы кӱнінде пасталча паза 22-ҷі кӱнінде тоозылча.

Орыс чонның кибірліг ас-тамаа — плине, чалбах, белорустарның паза украиннернің — ирмек паза сырник. Украин паза белорус чон культураларында ідӧк тузында хоных хонмааннарны ойын оңдайли хатығлаҷаң колодка кибір пар.

Амғы туста Сарығ хайахтың танығлары чон кӱледі паза харандыны ӧртеені полча.

Тузазы

Орыс чонның кибірліг культуразында Сарығ хайах наа аал хонии чылының пасталчатханын таныхтапча. Пу тустың кибірлері ікі удур-тӧдір чағын темаларнаң палғалыстығлар: сығыснаң (чир, оргия, ӧзіс, ирепчі чуртааны темазы) паза ӧбекелерні улуғлирынаң (хазыхтарны паза ӱрееннерні).

Сарығ хайах сын сабланыстығ киртініс тигірибінің календарьындағы Сыр читі кӱніне килісчеткенде, Сарығ хайах тузындағы ойын ідӧк Илбек Ораза тузында тудынҷаң нименің пасталчатханы чіли оңарылча.

Ӱлӱкӱн неделязының чӧрімі соонзар ӧс парыбысчаң. Пастағы кӱннерде кибірліг ойыннарға тимненіс парҷаң, олар тӧрт хоныхта пасталҷаңнар, андада «Аллығ Сарығ хайах» (орыс. Широкая Масленица) тіп адалчатхан ниме пасталҷаң.

«Чон кӱледі Сарығ хайах тузында Петербургтағы Адмиралтейскай ачыхта». К. Е. Маковский, 1869.

Владимир Пропптың кӧрізінең, Сарығ хайахтың ӧӧн темазы ас-тамахтың сығызы полча, ол чонның пурунғы сағызында ӧбекелерні улуғлирынаң, чиистің аймағын амзирынаң, тӧлліг поларынаң паза ирепчі чуртаанынаң чағын палғалыстығ. Сарығ хайахтың кибірлері пу нимелерні піріктірчелер. XXI чӱс чыл пасталғанына кибірлернің кӧп сабазы читіре тилібеен кӧрімде хайраллал халған, аны таныхтиры чыл циклының кирек элементінең нимес, че чон культуразының алынҷа чардыхтарынаң танызып алар сылтағ полғанына айабас. Тӧле чуртаста ааллап чӧрҷең, плине чіҷең, ідӧк Пыро тасталҷаң позырахта удур-тӧдір пырозын тастирға сурынҷаң кибірлер хайраллалчалар.

Амғы тустағы фольклорист А. Б. Морозтың кӧрізінең, Сарығ хайах язычестводаң сыххан ӱлӱкӱн полчатханына тіҷең сылтағлар чоғыл. Сарығ хайах кибірлері тигіриб пирчеткен нимені пасха иде оңарғаны полча. Ӏди, ораза кибірліг культурада чіҷең чиисті хызырғаны чіли оңарылча, аннаңар ораза пасталар алнында кӧп арах чібізерге кирек. Сарығ хайахтың «языческай» чіли кӧрілчеткен ӧӧн сари харандыны тимнеп, аны ӧртеені полча. Сынында ол харанды идолға тӧӧй нимее хаҷан даа саналбаан, кибір, тізең, ойын чіли сыхханға айабас.

Кибірлер

Ибіріг практикалары

Сарығ хайахтың пірее кибірлері ибіріге тӧӧйлер. Часхыда ӱреен кізілерні сағысха кирері — тигіриб календарьында сағысха кирҷең ӱс чечіме (орыс. Родительская суббота) — чон календарьында от тамысчаң, плине чіҷең, сыыратсар чӧрҷең, Сарығ хайах тании устаанда сӱзеткелер полҷаң паза харандыны ӧртеҷең кибірлернең таныхталча.

Плине паза пасха ас-тамах

Пурунғы туста чонның киртінізінең, ӱреен кізілер, чирде полып, чирнің сығызына чахсы теелер оңдайлығ полғаннар. Плине ибіріг ас-тамаана саналҷаң, хыра саларында полызығ сурап, аны сыыратсар апарҷаңнар алай ӱреен кізее кӧзенекте артыс салҷаңнар. Плинелерні тіленҷіктерге пирҷеңнер алай ӱреен кізілерні сағысха киріп чіҷеңнер. Сарығ хайахтың халғанҷы кӱнінде — Пыро тасталҷаң позырахта — сыыратсар чӧрҷеңнер.

Олох туста плине пурунғы ас-тамах полча, аны ниик пызырарға, аар-пеер ал чӧрерге, ол сіңмінніг паза ӱстіг. Плиненің ол ӱс пілдірии чиистер аразында аны ӱлӱкӱннің ӧӧн чардығы чіли итче. Аннаң пасха тигіриб мӱчелі Сыр читі кӱнінде итті чирге чаратпинча, анзы ӱлӱкӱн столында иттең пызырылған чиистің чох полчатханын чарытча. Палых, нымырха паза сӱт чарадылча.

Сарығ хайах ӱлӱкӱнде аймах чиисті чеені, Пропптың кӧрізінең, ідӧк чир сығызынаң палғалыстығ, анзы 1348 чылға теере кӧрік айында таныхталған наа чылның халғаны поларға айабас. Наа чылға чарыдылып, чиистің аймағын часхыда амзааны ӱлӱкӱнні кӧзіргенінең алыспаан. Аннаң пасха сыйлааны хазых туған-чағыннарны ас-тамахнаң сыйлаҷаң элемент полған. Хада ас-тамах амзааны социальнай палғалысты пиктеен паза чиит сӧбірелерні піріктірерге полысхан. Ас-тамахтың аймағын чіҷең кибір паза араға іскені чазы хоостыра пасхалалчатхан иреннернің паза ипчілернің палғалызында кирек синде тудынҷаң тудығны чох итчең, анзы ӧзіс сарин тыытханы чіли оңарылған.

Ф. В. Сычков. Плесет салғаны. 1911

Чиит ирепчіні чеестені

Сарығ хайах орыс чонның хоных хонҷаң кибірінде улуғ тузалығ полча, ол чылның той циклын чаапча. Чиит ирепчее чарыдылған кибірлер чылның пасха даа кӱннерінде иртірілҷеңнер (Хызыл Нымырхада, Иванов паза Петров кӱннерінде). Альберт Байбуриннің кӧрізінең, ол практикаларның тиксі сағызы чонда наа ла хоных хонған ирепчінің статузы алысханынаң чарасханы, ідӧк пос алынҷа тойны календарь паза орындағы сообществоның социальнай ритмінзер кирері полча.

Чаратчатхан кибірліг практикаларға алтынзархы орыс вьюнишникті (наа хонғаннарны алғыстаҷаң сарыннарны сарниры), целовникті (наа хонғаннарның чуртынзар кірері, аалҷылар чиит ипчіні сыйлапчалар паза охсанчалар), чиит ирнің тӧңіҷектең чылғанын, ідӧк хазиненің плинелерін — наа хонғаннарның ипчінің іҷе-пабазында ааллапчатханын — кирерге чарир. Ӏдӧк кірестеен іҷе-пабазар паза туғаннарзар чӧрҷеңнер. Улуғ туғаннарзар чӧрчеткенін Сарығ хайах тузында ӧбекелерні улуғлаҷаң кибірнең палғалыстырарға чарир.

Сарығ хайахтың кибір оңдайынаң хыйа парғаны чарғылатча. Ол кибірнің кӧзідімі украиннернің паза белорустарның ирткен чылда хоных хонмаан оолларға паза хыстарға «колодка ілгені» полча.

Хубулғаны паза алҷаастар

Сарығ хайахта хубулҷаң кибір ӱлӱкӱннің танығлығ чардығы полча, анзы аны карнавалларға чағын итче. Россияның паза совет этнографтарының искіриинең, аң-хустарға (ат, ӧскі, пуға, аба, таңах), чабал нимее (айналар, тайға ээзі, кикимора), ӱреен кізілерге (аға, тіленҷік, иней, цыган, турок) хубулҷаңнар. Сӱзеткелернің иблеп чӧрҷең кибірі пасха кізілернің парады осхас ниме полған, анзы часхыда тилекейні нааҷылирға паза прай тилекейнің пӱдізін наа оңдайнаң пӱдірерге кирек ай-пораан картинаны чайаҷаң. Хубулҷаң кибірнің пазы Сарығ хайах таниин халғанҷы чолына ӱдезері полған, ол иргі нимені чох итчеткенін таныхтапча. Анзы, кӧзідімге, Масленицаның харандызына иргі кип-азахты кизірткенінде кӧзіділген.

Ф. В. Сычков. ӱлӱкӱнде алҷаастанғаны

Хубулғанынаң пасха, Сарығ хайахта иртчеткен алҷаастар оттың паза табырахтың танығларынаң палғалыстығлар. Андар от тамысханы, хайзы «ӱреен кізілерні чылыдарға» кибірнең палғалыстығ поларға айабас, кӧйчеткен тегілек, хоостаан соорлығ чылары, тағнаң чылары, чилеңместер, ибіре чӧріп теелбек салғаны (хоровод, коло), Сарығ хайахта сарнаҷаң ӧнетін сарыннар — олар удаа уйат чох алай чир темазына чарыдылчалар (козідімге, «лӧнге») — кірче. Город культуразында Сарығ хайах таңмазының отахтары, абалар ойыннары, мунзурухтығ харбазығлар паза «хар городогын алары» осхас чаа ойыннары алғым тарадылчалар.

В. И. Суриков. Хар городогын алғаны. 1891

Кӧглестің паза сығыстың палғалызын чарабас сӧстер пастыра кӧзіт пирерге чарир. Хынии чох ойыннарнаң сарыннар, хол пулғааны, хомай сӧстер, хубулғаны кибірліг культурада уғаа чахсы кӱсті пирчеткен кӱлкіге ағылча паза производство пазын кӧдірче. Фольклордағы Сарығ хайахнаң палғалыстығ эротика пір саңай карнавал ай-пораанының тузазын тыытча, чирнің сығызына паза мал ӧзізіне чахсы теелче паза, хоных хонар алнындағы ойыннарның формазы полып, чазы хоостыра пала кӧр полар чииттерге алынҷа тузалығ.

Сарығ хайахтың таниин ӱдезері

Сарығ хайахтың халғанҷы кӱнінде кибірли улуғ оттар тамысчаңнар. Чииттер, хоныхтарҷа чӧріп, узахтар паза сырыптар тееріп, поомнар ағылҷаңнар — прай ол нимені пір чирге чыып, ӧртебісчеңнер. Отха удаа сӧп-сапты паза иргі ниме-нооларны тастаҷаңнар (кӧзідімге, кимелер алай корзиналар): кирек чох ниме-нооны ӧртеені иргі чылнаң анымҷохтасчатханын паза наа чылнаң тоғасчатханын таныхтаҷаң. Отха хайди даа сызырны салҷаңнар. Хыра салчатхан сағыстарда аснаң паза халаснаң палғалыстығ сызыр кибір хоостыра алынҷа тузалығ полған.

А. М. Васнецов. Сарығ хайахтың танииның харандызын XX чӱс чылның пастағы чылларында ӧртеені

Сарығ хайахтың таниин ӱдезері удаа тоғасчатхан кибір полча, ол ӱреен кізілер паза сығыс темазын піріктірче. Аның тузазы регионнар паза ааллар хоостыра алысча, че андар хайди даа кӧклӧні алай тіріг кізіні Масленица тіп адиры, аның пайрамни иртчеткен тоғазии, «ӱдесчең процессияа» тӧӧй ниме иртірері, кӧклӧ полза, аны чара тартып, чардыхтарын чазыҷа тастиры кірче. «Ӱдесчең процессия», ідӧк чардыхтарын тастаҷаң кибір хатхы-кӱлкіліг иртчең. Масленица ир кізі, ипчі дее кізі омалығ матыр полҷаң.

Соонаң арах харанданы ӧртеҷең кибір пиктелген. Отты тамысчаң паза харандыны ӧртеҷең кибірде соонаң ікі туза піріктірілген: «халғанҷы чолға ӱдезері» иргі чылны паза хысхыны ӱдесчеткенін таныхтаан, оттың чарии паза ізии — наа чуртас тӧріпчеткенін, кӱнні паза чағдапчатхан чылығны.

Анымҷохтасханы

Тигірибтің удур-тӧдір пырозын тастирға сурынҷаң кибірі Сарығ хайахтың халғанҷы кӱніне Пыро тасталҷаң позырах тіп атты пирген. Пу кӱнде прай кӧглестер вечерня пасталғанҷа тоозыл парарға киректер. Сӧбіре кізілерінең пыро тастирға сурынҷаңнар ибде, ирге парған хыстарның палаларынаң хада ідӧк пу кӱнде пабазынзар килҷең паза парар алнында анымҷохтасчаң кибір полған. Кічіглері мӧкейіп улуғларынаң пырозын тастирға сурынҷаңнар, анаң улуғлары кічіглерінең, аның соонда пырозын тастапча тіп ӱс хати охсанысчаңнар.

К. Крыжановский. Кресеннер сӧбірезінде пырозын тастаҷаң кӱн. XIX чӱс чыл

Тархын пічіктері

Сарығ хайахтың пастағы орыс кибірлерін Илбек Москва кнес чирінде полған пасха хан кізілері чарытханнар. Сигизмунд Герберштейн (1526 чыл) Илбек Оразаның пастағы неделязы «московиттерде» Syrna адалча, ол орыс. „сырная“, лат. caseacea), олар ах тамах чіпчелер" тіп искірче. Ӏдӧк ол олаңай чонға араға ізерге чаратчатхан ӱлӱкӱннер санында Сарығ хайах ӱлӱкӱнні (нем. Faschang) адапча.

Ричард Ченслер (1553 чыл) Илбек Ораза алнындағы халғанҷы неделяны орыстар «маслянай» (англ. Butterweek) адапчалар, пу неделяда олар сӱттең паза хайахтаң пасха пір дее ниме чібинчелер тіп пасча. Пір дее пасха хазнада іди араға іспинчелер сағынчам.".

Жак Маржерет (1606 чыл) ол искіріглерге хоза Пыро тасталҷаң позырахтаңар чарытча:

Ааллас чӧрчелер, охсанысчалар, анымҷохтасчалар, сӧклеп алай хомай кирек идібіссе, чарасчалар; тоғасса, — аның алнында хаҷанда таныс полбаан ползалар даа, — тасхар даа охсанызып изеннесчелер. Пыром таста, пірсі тидір; Худай пыроң тастир тіп нандырча пасхазы.

— «Состояние Российской державы и Великого княжества Московского», Маржерет

Адам Олеарий (1647 чыл) Сарығ хайахтың кибірінеңер пасча:

Ол оразаның пастағы неделязын олар масленица адапчалар, аның тузында ит тее, палых таа чібинчелер, хайах, сӱт паза нымырха ла, олох туста кӱннің сай пілбеске кіргенҷе араға, мӧӧт паза пиво ісчелер; анзы илбек сайбахха паза ниик сағысха ағылча, аның алнында удаа абылаҷаңнар паза ӧдірістер полҷаң. Пазағы неделя тооза олар ипти чуртапчалар, мӧӧтнең ӱӱчік ас-тамаан чіпчелер, кваснаң суғ ісчелер, мылчаа чӧрчелер, тирлепчелер паза алнындағы неделяда ирткен грехтерін арытчалар.

Сарығ хайах совет тузында

Октябрь революциязы соонаң киртініс ӱлӱкӱннерінең тоғыр кӱрезіг пар сыххан. Оларны киртініс ниместеріне алыстырарға иткеннер:

Иргі Сарығ хайах ӱлӱкӱннең паза анынаң хости парған кӱлетнең араға іскенінең тоғыр Хызыл масленица аалда культура ойыннарында паза наа чуртас пропагандазында иртер.

— Красная масленица // Известия. 14 декабря 1923 года.

Киртіністең тоғыр чӧрістер чонға тын кирек полбааннар, ӱлӱкӱн пічік календарьында 1920 чылларның ортызынзар чох пол парған.

Сарығ хайах Белгородта, 2015 чыл

Масленица ат 1960 чылларның соонзар айланған. Ол городта чоннаң таныхталчатхан ӱлӱкӱн полыбысча, аны культура тоғынҷылары тимнелік паза чарадылған методика материаллары хоостыра иртірчелер. Тиксі хазнада ӱлӱкӱн пір оңдайли иртче, удаа орындағы чуртағҷыларның кибірлерінең кизе тоғыр парча, оларға араласчы орнына кӧрігҷілер рольы килісче. Андадох Сарығ хайахтың танығларына паза кибірлеріне ӱдесчең-сағысха кирчең паза фертильнай паза оргия тузаларының орнына солярнай мифтер пирілчелер.

Совет тузы соондағы Россияда

Мының алнында Сарығ хайахты араласчылар постары тимнеҷең ползалар (харандыны идері, тамысчаң отты хада тимнирі, оларны ӧртирі, карнавал чӧрістері, ойыннар), XIX чӱс чылның город контекзінде ол «ӱстӱнең» чахылған формат оңдайлығ полыбысча. Чон чыылысчатхан орыннарда, иң пурнада город парктарында ярмаркалар паза марығлар иртчелер, плинелернең азырапчалар, харанды ӧртелче. Халғанҷызы удаа Сарығ хайах неделязының халғанҷы кӱнінең хатығ палғалыстырылбинча. Тӧӧй сценарийлер ӱгредіг учреждениелерінде кӧзіділчелер, анда олғаннарға ӱлӱкӱнге чарыдылған андағох элементтіг пайрамнар иртірілчелер.

Амғы тустағы ӧртеҷең оңдайлар хоостыра удаа ипчіге тӧӧй харанды кӧрілче, андар алнында «кізі чығҷаң» нимее тӧӧй процессия кирілбинче. Сарығ хайах чонның сағызында тынанҷаң, ӱтертінҷең мероприятие чіли оңарылза, аның танығлар тузазы пиктел парған кӧрістер хоостыра хайраллалча: харандыны ӧртеені хысхыны «ӱдезерінең» тиңнесче, оттың чылии — чағдапчатхан чылығнаң паза часхы-чайғы кӱнінең. Тиксі алза, амғы туста ӱлӱкӱннің таныхтапчатхан оңдайын кибірліг ритуалны нааҷылап кӧзіткені чіли чарыдарға чарир.

Сарығ хайахты удаа тоғынҷылар ӧмелерінде таныхтапчалар, ааллап чӧрчең кибір удаа учурапча.

«Плинелер индекзі»

Сарығ хайах алнынҷа СМИ-да «плинелер индекзін» санааны чарыхха сығарылча.

2025 чылның азығ айында «Бизнес FM» Россияда плинелер порциязы (хоза нимелер чох) 150-ҷе салковай тур парарын санабысхан.

2026 чылның азығ айында Росстаттың санаанынаң, тиксі сӧбірее плинелерні итчең ниме-нооны аларға 208,9 салковай кирек.

Сарығ хайах пасха чоннарда

• Мясопуст — славяннар-католиктер
• Мясопуст, алай Фашанк — чехтар, словактар
• [Запусты, алай Остатки]] — поляктар
• Курентованье — словеннер]
• Харағайнаң той — словеннер
• Фашник (хорв. Fašnik) — хорваттар
• Звончары — хорваттар
• Бушояраш — шокцылар (Венгриядағы хорваттар)
• Покладе (серб. Покладе) — сербтер
• Вастлавьи — датчаннар, алтынзархы немецтер, норвежецтер, эстонецтер, латыштар
• Фастнахт — ӱстӱнзархы немецтер, австриецтер, швейцарецтер
• Марди Гра — француз тілліг европеецтер, американнар
• Плине кӱні — англия тілліг европеецтер, американнар, австралиецтер
• Карнавал — кидеркі христианнар
• Бун Барекендан — армяннар
• Ужгавенес — литовецтер
• Метени — латыштар
• Апокриес — гректер
• Ласкиайнен — финнер

Сарығ хайах искусствода

• «Не всё коту масленица» — Александр Островскийнің пьесазы (1871 чыл);
• «Ишь ты, Масленица!» — режиссёр Роберт Саакянцтың хоостаан мультфильмі (1985 чыл);
• «Сибирский цирюльник» — режиссёр Никита Михалковтың хоос фильмі (1998 чыл). 1885 чылда Россияда Сарығ хайахты таныхтаан кизек;
• «Февраль. Масленица» — «Времена года» — П. И. Чайковскийнің фортепиано циклы;
• «Проводы Масленицы» — Н. А. Римский-Корсаковтың «Снегурочка» операзынаң сцена;
• Народные гулянья на Масленой — И. Ф. Стравинскийнің «Петрушка» баледінең картина;
• «Масленица» — Бориса Кустодиевтің хоозы (1916 чыл);
• «Взятие снежного городка» — Василий Суриковтың хоозы (1891 чыл).

Алған орын

Литература

• Байбурин А. К. Ритуал в традиционной культуре. СПб, 1993.
• Бахтин М. Творчество Франсуа Рабле и народная культура Средневековья и Ренессанса. М.: Худ. лит., 1990.
• Виноградова Л. Н. Зимняя календарная поэзия западных и восточных славян. М., 1982.
• Ивлева Л. М. Ряженье в русской традиционной культуре. СП, 1994.
• Пропп В. Я. Проблемы комизма и смеха. Л, 1976.
• Пропп В. Я. Русские аграрные праздники. Л., 1963.
• Толстая С. М. Полесский народный календарь. М., 2005.
• Славянские древности. Этнолингвистический словарь. В 5 т. Т.3. С. 194—199. М., 2004.
• Некрылова А. Ф. Русские народные городские праздники, увеселения и зрелища. Л., 1988.
• Шангина И.И, Некрылова А. Ф. Русские праздники. СПб, 2015.