Пурунғы тӱрктер
Экспертиза РАН
РАН экспертизазы

экспертизазы иртірілген
Пурунғы тÿрктер (орыс. Древние тюрки) — Ортын Азиядағы тархыннығ чон, Тÿрк каганадының гегемоны. Ол орындағы алтай чирiнiң кiзiлерi паза килген Ашина[1] сӧӧктің кiзiлерi хозыл парған соонда тӧреен. Тÿрк этнозы хозыл парған европеоиднай-монголоиднай формалар аразындағы оңдайларда пӱткен, аннаңар кидеркізер таразып кӧсчеткен туста, ол монголоиднай оңдайларны даа, брахикраннай европеоиднай комплекстi дее апарған[2].
Терминология
Пурунғы тӱрктернің амғы тӱрк тілліг чоннардаң терминология пастыра пасхалир ӱчӱн істезігҷілер аймах-пасха терминнернең тузаланғаннар паза тузаланчалар. Ӏди, БРЭ пос тӱрктердеңер чоохтапча[1].
Л. Н. Гумилёв тӱркӱттер (тӱрк. — тӱрк паза моол -ӱт — моол тілінің кӧп сан хозымы) терминні кирген.
Хыдаттар пурунғы тӱрктерні хыд. 突厥 (хыдат. tūjué) адаҷаңнар, аннаңар хай пірее орыс тілліг істезігҷілер чонны тӱрктер-тюгю[3] алай тугю (Н. Я. Бичурин тукюе) тіп адапчалар.
Пасха аттар группазы Кошо-Цайдамдағы пічіктерде[4] учурапчатхан «кӧк тӱрк» (kök türk) сӧс пірігізінең чарыдылча. Пірее істезігҷілер, сӧс пірігізін пос аданчатхан чіли оңарып, «кӧк тӱрктер», «тигір тӱрктер» кӧні сӧстер тілбестиинең тузаланчалар. Пасхалары, пічіктерде кӧк-тӱрктер ӱлгӱдегілерге іле тоғыр турғызылчатханын кӧзідіп, ол сағысты хыйа итчелер. «Ашина паза тӱрктер», «іскеркі» паза «пос»[4], «чилегеліг кӧс чӧрчеткен чон» терминнер пиргеннер"[5].
Амғы тустың археологтары каганаттың алтынзархы хыринда аккультурацияның салтарларынаң пӱткен тӱрк тілліг чонны таныхтирға алтай-телескай тӱрктер[6] тіп терминнең тузаланчалар. Х чӱс чылға теере пос омаларын хайраллап халған алтай-телескай тӱрктернең[6] курай культуразын палғалыстырчалар, аның пастағы чардығы тӱрктернің Алтайзар 460 чылларда кӧс килгенінең палғалыстығ[7].
Ортын чӱс чыллардағы кинделер кибірінде
Тürk этнонимнің (Пурун. тӱрк 𐱅𐰇𐰼𐰜 — türük)[8][9] алай (Пурун. тӱрк 𐰜𐰇𐰛׃𐱅𐰇𐰼𐰰 — kök türük)[8][9] алай (Пурун. тӱрк 𐱅𐰇𐰼𐰛 — türük)[10], хыд. 突厥, иргі тибет: duruggu/durgu[11][12], пиньинь: Tūjué, ортын хыдат тілі: tʰuot-küot, ортын грек. Τούρκοις) пастағызын таныхталғаны хыдат пічіктерінде тоғасча паза 542 чылға теелче[13]. Европаның пічіктерінде тӱрктердеңер пастағызын на Византияның Менандр паза Феофан искірчелер, ол тӱрк каганы Сильзибул 568 чылда II Юстинзер ызыбысханда полған[14]. Бага-Ышбарның Вэнь-ди хыдат императорына пічиинде Бага-Ышбар «тӱрктернің илбек ханы» чіли чарыдылча[15].
Аймах источниктерде термин мындағ формаларда тузаланылған: согдийскай — twrk, ортын перс — turk, араб — trk (к. с. atrâk), сирия — turkaye, грек — τoύpκoç, санскрит — turuška, тибет — drug, drugu, хотан — ttûrka, tturki[16].
Византия источниктерінде тӱрк чоннары скифтер (Σκύθαι))[17][18] тіп адалчалар. Пехлевийскай источниктерде «туралар» алтында тӱрк чоннары оңарчалар[19].
Пурунғы тӱрк пічиинең пазылған хумартхы тастар, ӧӧнінде эпиграфиялығлар, улуғ нимес холнаң пазылған пічіктер Ӏскеркі Туркестанда хайраллал халғаннар. Йоллыг тегин (VII ч.ч. соо — VIII ч.ч. пасталғаны) тӱрк кибелісчі полған, ол Кюль-тегиннің, Бильге-каганның, Кутлуг Илтерес-каганның тӱрк каганнарның хумартхы пічіктерінің авторы полған. Пічіктерде тӱрктернің культура сині, оларның литературазы, тархын пілістері кӧзіділ парғаннар.
Пурунғы тӱрктердеңер паза ӱлгӱ тутчатхан Ашина династиядаңар
Пурунғы хыдат пічіктерінең, тугю тӱрктер (хыд. tūjué) гуннардаң[20][21] пӱткеннер.
Венгрия профессоры М. Добровичтің кӧрізінең, Ашина династия полған[22]. Академик Ю. Буряковтың сағызынаң, Ашина сӧӧк полған, олар Тӱрк каганадынаң паза пірее Ортын Азиядағы аймахтарынаң, ол санда Чачемнең (Ташкент оазизі)[23], устааннар.
Алтайда Ашиналар ибіре орындағы чоннарның пірігізі тӧстел парған, олар «тӱрк»"[24] ат алып алғаннар. Моол Алтайының тағларында чуртаан тустарында тӱрктер-тугю жуань-жуаньнар ӱлгӱзіне кір парғаннар паза VI ч.ч. ортызына теере оларның албатызы полғаннар[25].
Термин «вечный эль тюркского народа» пастағызын пурунғы тӱрктер (орхон) хумартхы пічиинде VII—VIII ч.ч. пол килче. Эль чаа-политикалығ организм чіли хоосталча, ол Ашина сӧӧктең сыххан каганнар пазымнығ устаанынаң «пос тӱрктер» (тӱрк будун — «тӱрк чоны») аймах ӧмелерін паза пасха каганның албатыларын піріктірче[26].
Тархын наукаларының докторы Б. Б. Овчинникованың кӧрізінең, "тугю чон V чӱс чылның соонда арығ-чазы чирлер оңдайларында пӱт килген, андағ чирлер Алтайда паза аның тағлары алнында поладыр[27].
Таншу хыдат пічіктерінде Ашина сӧӧк пӱткенінеңер мындағ ниме чоохталча. Тобасцылар утып алған чоннар аразында, олар алтынзархы Хыдатты чаалап алған туста, Ашинаның «пис чӱс сӧбірезі» полған. Ол «пис чӱс сӧбіре» «аймах сӧӧктер аймасханда» пӱт парғаннар, олар Шэньсинің кидеркі саринда чуртааннар. 439 чылда тобасцылар хуннарны чиңіп алғанда паза Хэсины Вэй империяға піріктіргенде, кнес «Ашина пис чӱс сӧбіреліг жужаньцаларға тизіп, паза Алтай тағларының ӱстӱнзархы саринда орнығып, жужаньцыларға тимір аныҷаң»[27]. Текст прай тӱрк чонның пӱткенінеңер нимес чоохтапча, че ӱлгӱ тутчатхан на кланнаңар.
Пурунғы тӱрк пічіктерін асханҷа, пастағы орыс синолог Н. Я. Бичурин (1777—1853), пурунғы хыдат пічіктеріне тӧстеніп, хыдат пічіктерінде «тукюе» 突厥 тіп адалчатхан чон моол чоны полчатханын паза дулга аттығ полчатханын сизін салған:
Тугю Туразы, алтында кӧрербіс, моол тілінде Дулга [Тукюе] тіп адалча. Кидеркі Европаның ориенталисттері хыдат тархынының киртістерін нимее салбааннар, че тугю паза тӱрктер тӧӧй истілчеткеніне хайығ айландырғаннар, анаң, дулга аттығ таныс полчатхан мооллар, тӱрктер полғаннар тіп ӧзеніне алып алғаннар; дулгас Туразының ӧбекелері хуннар Туразынаң пӱткеннер, андағда хуннар даа тӱрк чоны полғаннар. Пу даа моолларның тӱрктернең аймасханы кидеркі Европаның ученайларын Ортын Азияда пурунғы тустарда чуртаан моол чоннарның кізілерінеңер чой понятиелерге апар сыххан[28].
А. С. Сальманов (тархын наукаларының кандидады, ИИЯЛ УФИЦ РАН-ның кічіг наука тоғынҷызы, «Кук буре» организацияның кізізі) «тӱркктер-тукю мооллардаң пӱткеннерінеңер, алай орта тізе, моол тілліг полғаннарынаңар сағыснаң чаразарға чарир» тіп сағынча[29].
Пӱткені паза кізіні чығҷаң кибір
Палеоантропологическай істезіглер пурунғы тӱрктернің аймас парған раса типтеңер тіпчелер: іскеркі чирлерде (Тува, Пай кӧл кистіндегі чазылар, моол чазылары) моол расазының тибі асчатхан полча, кидеркі хырдағы чирлерде (іскеркі европадағы чазыларға теере) кӧбізін европеоиднай аймасханы таныхталча[30]. В. В. Гинзбургтың істезіглеріне кӧре, пурунғы тӱрктернің іскеркі чирлерінде дее, олох санда Казахстанның іскеркізінде, Алтайда паза Тувада, монголоидность асчатханында, палеоантропологическай материалда раса пір полбаан тіп іле кӧрінче паза кӧп европеоиднай аймасханы[31]. Тӱрк этнозы аймас парған европеоиднай-монголоиднай формалар арада пӱткен, аннаңар кидеркізер позы кӧзіп тараан туста, ол монголоиднай даа, брахикраннай европеиднай комплексін дее апарған[2].
С. Б. Сорочан византиевед паза М. И. Артамонов чооғынаң пурунғы тӱрктер тастындағы кӧрімінең монголоидтер полғаннар[32][33].
Пурунғы тӱрктер этнос чіли Алтай аймаанда тӧстелгеннер. Ашина сӧӧк килгенҷе Алтайның ӧӧн чоны телес чоннары полған. Тағлығ Алтайда п. э. Ӏ муң чылның пастағы чардығының хумартхы тастары хомай арах істезілгенннер, Ӱстӱнзархы Сибирьнің пасха аймахтарынаң тиңнезе. А. А. Гаврилова мындағ хумартхы тастарны: Катанда Ӏ, Берель, Кокса паза Яконур пірге чыып, оларға берельскай типтіг пір ат пирген паза оларға п. э. IV—V ч.ч. тус пирген[34]. Берельскай типтің ӧӧні кибірли аттығ паза іскер (широтнай) кӧстеп чыып салғаннары полча. Най чарых ол Кудыргэ сыыратта кӧрінче, аның тузы V—VI ч.ч. алай VI—VII ч.ч. аразында саналча[35]. Ӏстезігҷілер алтай — телес тӱрктернің культура тилізін 4 этапха чарчалар: кудыргинский (VI—VII ч.ч.), катандинский (VII—VIII ч.ч.), туэктинский (VIII—IX ч.ч.), кара-чогинский (IX—Х ч.ч.)[36]. Пурунғы скифтер сыыраттарының антропология материаллары мында аймах раса типтіг кізілерін чыып салғаннар тіп кӧзітчелер: ол монголоидтер, брахикраннай европеоидтер, амыр тиңіс монголоидтер пӱдізінде іскеркі азияның (ыраххы востоктағы) расаның кізілері, олар алтынзархы хыдаттарнаң хада кӧп тӧӧй нимелер таапчалар, ідӧк метиснай — европеоиднай тип монголоиднай аймасханынаң[37].
Аттығ чығҷаң оңдайлығ сыыраттар территориязы телескай чоннарның тараан ареалына кірче. Ол алтай пӱдістіг тӱрк тілліг чон полған, ол теле конфедерациязының пӱдізіне кірген, ол пурунғы тӱрк культуразынаң тибі полған[36].
Палеогенетика
Тӱркӱттернің чыған сӧӧктерін генетика пастыра істескені мындағ салтарлар пирген: ікі чыған кізінің гаплогруппазы J2 полған, пірер кізі J1 паза R1a группадаң полғаннар, а паза ікі кізі С гаплогрупаа кіргеннер. Ӏстезіг авторлары Ортын Азияның тӱркӱт тархын тузында регионда іскеркі евразийскай генетическай компонент ӧскені пиктел парғанын таныхтапчалар, ідӧк R1a паза J2 гаплогруппа тарапча[38].
Л. Н. Гумилёвтың версиязы
Л. Н. Гумилёвнаң чарасса, тӱркӱттер постарының пӱдізіне прототӱрктерні дее, протомонголларны даа киргеннер. Л. Н. Гумилёв Ашинаның «500 сӧбірезі», полар моол тілліг «вельможалар», V ч.ч. Ордостаң килгеннер паза ӱстӱнзархы Алтайның чардығында орных парғаннар, анда тӱрк тілліг чон чуртаан тіп пасхан. Ӏкі этническай компонент пірге піріккен[39]. Ӏдӧк Л. Н. Гумилёв пасча:
Моол тілліг килген чонның орындағы тӱрк тілліг чоннаң аймасханы толдыра полған, чӱс чыл пазынаң, 546 ч. олар пір пӱдӱн полып, пурунғы тӱрк чоны алай тӱркӱттер тіп адирға кибірге кір парған[40].
Н. В. Абаев ідӧк позының тоғызында этногенетическай палғалыстардаңар протомонгол (сяньбийскай) тогоннар паза тугю аразындағы палғалыстаңар пасча[41].
Л. Н. Гумилёвтың версиязынаң ол «пис чӱс сӧбіре» ноо даа пӱткен оңдайлығ полза, олар Ашина аттығ чыылғаннар, Алтайда пол парғанҷа пос аразында олар моол тілінең чоох алысханнар. Ол VI ч.ч. ортызына Ашина сӧӧктің кізілері дее саңай тӱрк тілліг пол парғаннар тіп сағынған. 500 сӧбіре орындағы чоннаң піріккені толдыра полған, 546 ч. олар пір пӱдӱн полып, пурунғы тӱрк чоны алай тӱркӱттер тіп адирға кибірге кір парған[40].
Термин «тӱрк» нинҷе-де хати тузазын алыстырған. Пастап іди Ашина ибіре піріккен орда адалған. Соонаң араб пічіктерінде Ортын паза Кін Азияның прай кӧс чӧрчеткен чоннарны, тіллерін санға албин, тӱрктер тіп адаҷаңнар[42]. П. Пеллио «тӱркӱт» форманаң тузаланча, анзында «ӱт» моол тілінің кӧп сан хозымы полча. Л. Н. Гумилёв сағызынаң моол тілнің кӧп сан хозымын политика терминнерін пурунғы тӱрк тілінде тузаланғаны оларның тастынаң килгенін тіпче[40].
Тӧллері
Л. Н. Гумилёв, Б. X. Кармышеваның этнография істезіглеріне тӧстеніп, амғы туста узбектер санына кірчеткен тӱрк чоннарны тӱркӱттернің Ортын Азиядағы кӧні тӧліне санапча[43].
Экономика
Ортын чӱс чылларның араб литературазында кӧп саннығ киречіліністер хайраллал халған, пурунғы тӱрктер аразында чазы чуртағҷылары даа, городтар даа, сівеелер дее чуртағҷылары полғаннар. Олар, мал тудып, чир тоғызынаң айғасханнар. Олох санда суғ ағызып: тамах таараҷаңнар, палых тутчаңнар, узанҷаңнар, садтар, ӱӱҷіктер паза виноградниктер ӧскірҷеңнер. Махмуд ал-Кашгаринің (XI ч.ч.) тӱрк тілнің сӧстігінде кӧп тӱрк сӧзі пар, олар прай даа ӧӧн чир тоғызының аттарын паза аймах иткен ниме-нооларны адапчалар[44].
Пурунғы тӱрктернің пӧзік тилістіг тимір сығарызы пар полған. Олар киис ибіҷектерде, уйа алай кірести оңдайнаң пӱдірілген ағас тураларда чуртааннар[1].
Ортын Азияның оазистерінзер кӧскен тӱрктер орындағы кӱнге кӧнік парғаннар паза пос тимір ахчаларын сығарҷаңнар. Ӏди Ташкент оазизінің тӱрк пастыхтары — Чача, VII—VIII ч.ч. пос тимір ахчаларын сығарҷаңнар. Л. С. Баратова мындағ тӱрк тимір ахчаның типтерін сығарча: «хакан господиннің ахчазы» пічіктіг, «тудун Сатачар», Турк пастых пічіктіг (VII ч.ч.)[45].
Фергананың тӱрк пастыхтары мындағ типтіг тимір ахчалар сығарҷаңнар: «тутук Алпу хакан» алай «Тутмыш Алпу-хакан» пічіктіг; «хакан» пічіктіг[45].
Бухараның оазизінің тӱрк пастыхтары VIII чӱс чылның ортызында «хакан ахчаның пастығы» тіп пічіктіг тӱрк-согдий тимір ахчаларның группазын сығарған тіп О. И. Смирнова санап турған[46].
Культура
Чығҷаң-ибіріг кибірі полҷаң, олох санда адынаң хада чығары (хыдат пічіктерінде ӱреен кізілерні ӧртеенінеңер чоохталча, че ол пастыхтарға теелҷең, неке), ибіріг итчең ханалар кізі сырайы киртілген бабаларнаң паза балбалларнаң хада. VII чӱс чылдаң пастап хыдат культураның теелізі ӱчӱн, мавзолейлер пӱдірерге пастапчалар. Кӧзідімге, Шаран-Дов паза Майхан-Ул амғы Моол чирінде паза чығҷаң комплекстер (Бильге-каганға хумартхылас, Кюль-Тегинге кӧзее)[1].
Пурунғы тӱрктернің киртінізі тенгрианство полған, олар пурунғы тӱрк пічиинең тузаланҷаңнар[1].
2000—2001 чылларда Бильге каганға турғызылған хумартхы комплексті хасхан тузында, тӱрк археологиязына сенсациялығ азығлар иділ парғаннар: Бильге каганның алтын короназы, кӱмӱс ідіс-хамыс, кип-азахтар паза пасха даа ис-пай табыл парған (прай 2800)[47].
Амғы Моол чирінде пурунғы тӱрк городы Каракум-балык (682 чыл) пар полған[48].
С. Г. Кляшторный таныхтапчатханы хоостыра орхон хумартхы тастарында ӱс ле худай кӧзіділче — Тенгри, Ымай паза Ыдук Йер-Су. Тархынҷы И. В. Стеблёва мындағ сағыснаң ӱлескен, пурунғы тӱрктернің худайларын ӱс «синге» турғыс саларға — ӧӧркі — Тенгри, анаң Ымай, ӱзінҷізі — Йер-Су, анаң на ӧбекелер кибірі[49]. С. Г. Кляшторный мында Тенгрині ле пантеон пазында турғысханы киртістіг тіп пасча[50].
Пӱӱн істезігҷілернің кӧбізі тӱрктер трихотомия киртіністіг полғаннар тіп сағынчалар, пасха сӧстернең тізе, чуртас орнын ӱс чардыхха чарҷаңнар — Алтындағы, Ӧӧркі паза Ортын чирлер[51]. Ким пічіктерінде Эрклиг-ханнаңар пазылған[52][53]: «Піс тӧртӧлең полғабыс, пісті Эркглиг чарған (чир алтындағы хан), о ачығ!».
Тӱрктер культуразының оңдайларының пірсі балбаллар полған — улуғ нимес иптелген тас кӧзеелер. Тӱрк каганадында балбалларны кізі сырайлығ кӧзее алнында турғысчаңнар. Балбаллар саны ӱреен кізінің адын паза сабланызын кӧзітчеңнер. Бильге-каганның паза Кюль-Тегиннің балбаллар изерізі 2-3 км полған. Пірееде балбалларда чиңіп алған пастыхтарның аттары пазылҷаң[54].
Алған орын
- ↑ 1 2 3 4 5 БРЭ, 2016.
- ↑ 1 2 Алексеев В. П., Гохман И. И. Антропология азиатской части СССР. — М., 1984. — 94 с.
- ↑ Поздняков Д. В. Формирование древнетюркского населения Горного Алтая по данным антропологии // Археология, этнография и антропология Евразии 3. — 2001. — С. 142.
- ↑ 1 2 Тишин, 2014, с. 79.
- ↑ Тишин, 2014, с. 80.
- ↑ 1 2 Савинов Д. Г. Формирование и развитие раннесредневековых археологических культур Южной Сибири // Автореф. дисс. … д-ра истор. наук: 07.00.06 — археология. — Новосибирск, 1987.
- ↑ Савинов Д. Г. Народы Южной Сибири в древнетюркскую эпоху. — Л., 1984. — P. 136—137.
- ↑ 1 2 Поминальный комплекс в честь Культегина: Письменный памятник Культегин. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 17 Сілкер айы 2021 года.
- ↑ 1 2 Поминальный комплекс в честь Бильге кагана: Надпись в честь Бильге кагана. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 23 Кӱрген айы 2022 года.
- ↑ Поминальный комплекс в честь Тоньюкука: Перевод надписи памятника Тоньюкук. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 17 Сілкер айы 2021 года.
- ↑ Tarihte Türk devletleri, Volume 1. Ankara Üniversitesi Basımevi (1987). Дата обращения: 28 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 20200818161332 года.
- ↑ Moše Weinfeld. Social Justice in Ancient Israel and in the Ancient Near East. page 66: «For the concept of durgu / duruggu and its connection to piY (in its meaning „origin“), see H. Tadmor, (above n. 25), p. 28, n. (1995). Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 20200818161320 года.
- ↑ Акишев К. История Казахстана. — 1996. — Т. 1-том. — 296 с.
- ↑
Юстин хан ӱлгӱзін тӧртінҷі чылы апарчатханда, Византиязар турктардаң илҷілер килгеннер.(Менандр. Отрывок 18) - ↑ 新亞研究所 – 典籍資料庫. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025.
- ↑ Golden P. An introduction to the history of the Turkic peoples: Ethnogenesis and state-formation in medieval and early modern Eurasia and the Middle East, Wiesbaden. — Wiesbaden, 1992. — С. 117.
- ↑ >G. Moravcsik. Byzantinoturcica. — Leiden, 1983. — Т. II. — С. 236—39.
- ↑ Византийские историки Дексипп, Эвнапий, Олимпиодор, Малх, Петр Патриций, Менандр, Кандид, Ноннос и Феофан Византиец. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 3 Азығ айы 2017 года.
- ↑ Авеста в русских переводах. — Санкт-Петербург, 1997. — 457 с.
- ↑ Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах Средней Азии. — Москва-Ленинград:: Академия наук СССР, 1950. — С. 220.
- ↑ Савинов Д.Г. Народы Южной Сибири в древнетюркскую эпоху. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 7 Кӧрік айы 2017 года.
- ↑ Добрович М. К вопрому о личности героя памятника Кули-чору // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. — 2005. — С. 86—89.
- ↑ Буряков Ю. К. К истории раннесредневекового Чача // O’zbekiston tariхi. — 2002. — № 3. — С. 12.
- ↑ Наука в Сибири. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 12 Хандых айы 2020 года.
- ↑ Савинов Д. Г. Народы Южной Сибири в древнетюркскую эпоху. — Л.: ЛГУ, 1984. — С. 32.
- ↑ Советская этнография № 1. — 1968. — С. 100.
- ↑ 1 2 Овчинникова Б. Б. Тюркоязычные народы на просторах евразийских степей в эпоху Средневековья // Известия УрГУ. — 2000. — № 16. — С. 101.
- ↑ Бичурин Н. Я. Собрание сведении о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. — Москва-Ленинград: Академия наук СССР, 1950. — С. 220.
- ↑ Сальманов А. З. Башкирское племенное объединение табын: вопросы формирования / А. В. Псянчин. — Уфа, 2017. — С. 42. — 290 с.
- ↑ В. П. Алексеев. Основные этапы истории антропологических типов Тувы. — СЭ, 1962. — С. 49—58.
- ↑ {{книга |автор= Гинзбург В. В. |заглавие= Материалы к антропологии древнего населения Северного Казахстана|nodot= |язык= |ответственный= |ссылка= |место= МАЭ|издательство= |год= 1963|том= X X I|страниц= |страницы= 297—337|isbn= |ref= }
- ↑ Артамонов М. И. История хазар. — Л.: Изд-во Гос. Эрмитажа, 1962. — С. 155.
- ↑ Сорочан С. Б. Византийский Херсон: вторая половина VI-первая половина Х вв. : очерки истории и культуры. — 2005. — С. 1248.
- ↑ Гаврилова А. А. Могильник Кудыргэ как источник по истории алтайских племен. — Л., 1965. — С. 54—57.
- ↑ Гаврилова А. А. Могильник Кудыргэ как источник по истории алтайских племен. — Л., 1965. — С. 28.
- ↑ 1 2 Д. Г. Савинов, 1987. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 19 Кӱрген айы 2020 года.
- ↑ Трифонов Ю. И. Кочевнические элементы в материальной культуре оседлого населения Южного Казахстана в период раннего средневековья // Конф. «Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизаций». — 1987. — С. 136—137.
- ↑ Choongwon Jeong, View ORCID ProfileKe Wang, Shevan Wilkin, William Timothy Treal Taylor, Bryan K. Miller, Sodnom Ulziibayar, Raphaela Stahl, Chelsea Chiovelli, Jan H. Bemmann, Florian Knolle, Nikolay Kradin, Bilikto A. Bazarov, Denis A. Miyagashev, Prokopiy B. Konovalov, Elena Zhambaltarova, Alicia Ventresca Miller, Wolfgang Haak, Stephan Schiffels, Johannes Krause, Nicole Boivin, Erdene Myagmar, Jessica Hendy, Christina Warinner. A dynamic 6,000-year genetic history of Eurasia’s Eastern Steppe.
- ↑ Гумилёв Л. Н. Древние тюрки. Глава VII. Религия тюркютов. gumilevica.kulichki.net. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 8 От айы 2020 года.
- ↑ 1 2 3 Гумилёв Л. Н. Предки // Древние тюрки.
- ↑ Абаев Н. В. Цивилизационная геополитика и этнокультурные традиции народов Центральной Азии и Алтай-Байкальского региона. tuva.asia. Дата обращения: 25 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 15 Улуғ хырлас айы 2018 года.
- ↑ Гумилёв Л. Н. Древние тюрки, Л., Наука, 1967. Раздел — Потомки волчицы. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано 20 Кӧрік айы 2012 года.
- ↑ Гумилёв Л. Н. Древние тюрки. — М., 1967. — 504 с.
- ↑ Асадов Ф.М. Арабские источники о тюрках в раннее средневековье. — 1993. — ISBN 5—8066—0343-1.
- ↑ 1 2 Баратова Л. С. Древнетюркские монеты Средней Азии VI—IХ вв. Автореферат диссертации канд. ист. наук. — Т., 1995. — С. 12—15.
- ↑ Смирнова О. И. Сводный каталог согдийских монет. — М., 1981. — С. 59.
- ↑ Turk Bitig. Дата обращения: 27 Кічіг хырлас айы 2025.
- ↑ Кызласов Л. Городская цивилизация тюркоязычных народов Южной Сибири в эпоху средневековья // Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизаций. — 1987. — С. 177.
- ↑ Стеблева И. В. К реконструкции древнетюркской религиозно-мифологической системы // Тюркологический сборник. — М., 1971.
- ↑ Кляшторный С. Г. Указ. соч.. — 326 с.
- ↑ Худяков Ю.С. Об изображении божеств древнетюркского пантеона на памятниках искусства номадов Южной Сибири и Центральной Азии эпохи раннего Средневековья // Древности Сибири и Центральной Азии. — Горно-Алтайск, 2010. — № 3 (15).
- ↑ Рунические памятники Хакасии. Алтын-Кёль I Е 28 строфа 8. Дата обращения: 28 Кічіг хырлас айы 2025. Архивировано из оригинала 3 Хосхар айы 2009 года.
- ↑ С. Г. Кляшторный. Стелы Золотого озера // Turcologica. — Л., 1976. — С. 258—267.
- ↑ Грач А. Д. Грач А. Д. // Сборник музея антропологии и этнографии. — 1955. — Т. XVI.
Литература
- Тюрки / И. Л. Кызласов // Телевизионная башня — Улан-Батор. — М. : Большая российская энциклопедия, 2016. — С. 621—622. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 32). — ISBN 978-5-85270-369-9.
- Ганиев Р. Т. Восточно-тюркское государство в VI—VIII вв. — Екатеринбург: Издательство Уральского университета, 2006. — С. 152. — ISBN 5-7525-1611-0.
- Тишин В. В. К интерпретации сочетания kök türk // Проблемы востоковедения. — 2014. — Т. 63, № 1.
- Гаврилова А. А. Могильник Кудыргэ как источник по истории алтайских племён. М.-Л., 1965.
- Савинов Д. Г. Формирование и развитие раннесредневековых археологических культур Южной Сибири // Автореф. дисс. … д-ра истор. наук: 07.00.06 — археология. Новосибирск: 1987.
- Трифонов Ю. И. Кочевнические элементы в материальной культуре оседлого населения Южного Казахстана в период раннего средневековья. // Конф. «Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизаций»: Тез. док. А-Ата, 1987.
- Кызласов Л. Р. Городская цивилизация тюркоязычных народов Южной Сибири в эпоху средневековья // Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизаций. Алма-Ата, 1987.
